Του Σάι Γκαλ | Το Βήμα
Οι Βρυξέλλες απαγορεύουν το ρωσικό φυσικό αέριο εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ ταυτόχρονα επιτρέπουν τη διέλευσή του από ευρωπαϊκό έδαφος προς τη Σερβία, μια χώρα υποψήφια προς ένταξη στην ΕΕ. Αυτή η διάκριση είναι κατοχυρωμένη στην ευρωπαϊκή νομοθεσία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση συνεισέφερε 49,6 εκατομμύρια ευρώ για την κατασκευή του αγωγού διασύνδεσης φυσικού αερίου μεταξύ Σερβίας και Βουλγαρίας, ενώ η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων χορήγησε επιπλέον δάνειο 25 εκατομμυρίων ευρώ. Ο αγωγός, που ολοκληρώθηκε τον Δεκέμβριο του 2023, άνοιξε τον δρόμο για την πρόσβαση σε προμήθειες φυσικού αερίου μη ρωσικής προέλευσης. Ωστόσο, τον Φεβρουάριο του 2026, η Ρωσία εξακολουθούσε να καλύπτει περισσότερο από το 80% των αναγκών της Σερβίας σε φυσικό αέριο. Η Ευρώπη χρηματοδότησε μια εναλλακτική λύση. Η Μόσχα διατήρησε την ενεργειακή εξάρτηση.
Ο Κανονισμός 2026/261 προβλέπει τη σταδιακή κατάργηση των εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με τους περιορισμούς στις υφιστάμενες μακροπρόθεσμες συμβάσεις προμήθειας μέσω αγωγών να τίθενται σε ισχύ στις 30 Σεπτεμβρίου 2027 ή την 1η Νοεμβρίου, εφόσον οι απαιτήσεις αποθήκευσης δικαιολογούν παράταση. Ωστόσο, δεν απαγορεύει τη διέλευση ρωσικού φυσικού αερίου μέσω Βουλγαρίας προς τη Σερβία, υπό καθεστώς τελωνειακής επιτήρησης. Οι Βρυξέλλες κλείνουν την αγορά τους στο ρωσικό φυσικό αέριο, διατηρώντας παράλληλα ανοικτή τη διαδρομή του προς χώρες που επιδιώκουν να ενταχθούν στην Ένωση.
Η Άγκυρα επωφελείται από την ίδια εξάρτηση. Ο αγωγός TurkStream μεταφέρει ρωσικό φυσικό αέριο μέσω Τουρκίας προς τη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Το αζερικό φυσικό αέριο διασχίζει την τουρκική επικράτεια μέσω του TANAP και συνεχίζει μέσω του TAP προς την Ελλάδα, την Αλβανία και την Ιταλία. Το αζερικό φυσικό αέριο μειώνει την εξάρτηση από τη Μόσχα, όχι όμως και από τη διέλευση μέσω Τουρκίας. Η Άγκυρα δεν χρειάζεται ούτε να παραβιάσει κάποια σύμβαση ούτε να διατυπώσει ρητή απειλή για να επωφεληθεί από την απουσία αξιόπιστων εναλλακτικών λύσεων.
Η Ελλάδα διαθέτει τις υποδομές για να περιορίσει αυτή την εξάρτηση. Το υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) εισέρχεται μέσω της Ρεβυθούσας και της Αλεξανδρούπολης. Ο ελληνοβουλγαρικός διασυνδετήριος αγωγός και η σύνδεση της Βουλγαρίας με τη Σερβία παρέχουν πρόσβαση προς τον Βορρά. Ο Κάθετος Διάδρομος συνδυάζει υφιστάμενους αγωγούς, αναβαθμίσεις δυναμικότητας και διακρατικές συμφωνίες. Στις 4 Σεπτεμβρίου, οι διαχειριστές των συστημάτων μεταφοράς της Σερβίας και της Βόρειας Μακεδονίας εντάχθηκαν στην πρωτοβουλία, ενώ στις 6 Οκτωβρίου οι υπουργοί Ενέργειας των τεσσάρων χωρών προώθησαν τα σχέδια διασύνδεσης.
Οι εξελίξεις αυτές διευρύνουν τις εναλλακτικές επιλογές. Ωστόσο, η στρατηγική τους αξία καθορίζεται από το κατά πόσον οι συμβασιοποιημένες ποσότητες φυσικού αερίου, η δεσμευμένη δυναμικότητα μεταφοράς και οι νομικά εκτελεστές δεσμεύσεις μπορούν να διατηρήσουν τον κρίσιμο ενεργειακό εφοδιασμό όταν ένας προμηθευτής ή μια διαδρομή μεταφοράς τεθεί εκτός λειτουργίας.
Η Μεσόγειος προσφέρει πρόσθετο στρατηγικό βάθος. Το LNG παρέχει ευελιξία, αλλά παραμένει εκτεθειμένο στις διακυμάνσεις της παγκόσμιας προσφοράς και των τιμών. Ο αγωγός EastMed, εφόσον κατασκευαστεί, θα μπορούσε να μεταφέρει ισραηλινό και κυπριακό φυσικό αέριο απευθείας στην Ελλάδα, με τον Κάθετο Διάδρομο να αναλαμβάνει τη διοχέτευσή του προς τον Βορρά.
Ο Great Sea Interconnector θα συνέδεε την Κύπρο με το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό δίκτυο. Κανένα από τα δύο έργα δεν παρέχει σήμερα επιχειρησιακά διαθέσιμη δυναμικότητα. Σε συνδυασμό με τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, την αποθήκευση και τις υφιστάμενες διασυνδέσεις, θα μπορούσαν να διευρύνουν τις εναλλακτικές επιλογές της Ευρώπης. Η αξία τους εξαρτάται από τη διασφάλιση της πρόσβασης, της λειτουργίας και της δυνατότητας αποκατάστασης μετά από ενδεχόμενη διακοπή.
Η Αθήνα πρέπει να μετατρέψει τη φυσική δυνατότητα πρόσβασης σε ευρωπαϊκή υποχρέωση ασφάλειας. Ο αξιόπιστος εφοδιασμός προς τον Βορρά θα αποδυνάμωνε τη ρωσική επιρροή, θα περιόριζε την εξάρτηση από τη διέλευση μέσω Τουρκίας και θα παρείχε στα κράτη-μέλη της ΕΕ πρόσθετες διαδρομές εφοδιασμού σε περιόδους διαταραχών.
Η Ελλάδα θα εξασφάλιζε μακροπρόθεσμη ζήτηση, έσοδα από τη μεταφορά φυσικού αερίου, επενδύσεις και κεντρικό ρόλο στην ενεργειακή ασφάλεια της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Οι Βρυξέλλες θα αποκτούσαν μεγαλύτερη ελευθερία να εφαρμόζουν τις πολιτικές τους πέρα από τα σύνορα εντός των οποίων ισχύει η νομοθεσία τους.
Η Ενεργειακή Κοινότητα, ένα πλαίσιο που βασίζεται σε διεθνή συνθήκη και επεκτείνει τους ενεργειακούς κανόνες της ΕΕ σε γειτονικές χώρες, επιβάλλει ήδη την κατάρτιση σχεδίων αντιμετώπισης κρίσεων και την περιφερειακή συνεργασία. Το καθεστώς ενεργειακής αλληλεγγύης της Ένωσης για το φυσικό αέριο προβλέπει βοήθεια ως έσχατο μέτρο για προστατευόμενους καταναλωτές, συμπεριλαμβανομένων των νοικοκυριών και των βασικών υπηρεσιών. Δεν παρέχει, όμως, αυτομάτως αντίστοιχα διασυνοριακά δικαιώματα σε χώρες που δεν είναι μέλη της ΕΕ. Τον Φεβρουάριο του 2025, η Γραμματεία της Ενεργειακής Κοινότητας ζήτησε βαθύτερη ενσωμάτωση στους συγκεκριμένους μηχανισμούς.
Η Γερμανία, η Ιταλία και η Ελβετία δημιούργησαν το σχετικό νομικό προηγούμενο. Η τριμερής συμφωνία αλληλεγγύης για το φυσικό αέριο, η οποία υπογράφηκε τον Μάρτιο του 2024 και τέθηκε σε ισχύ τον Μάιο του 2026, προβλέπει παροχή βοήθειας σε περιόδους σοβαρών ελλείψεων. Η Ελβετία συμμετέχει χωρίς να είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επομένως, δεσμευτικές υποχρεώσεις παροχής βοήθειας σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης μπορούν να επεκταθούν πέρα από την Ένωση, χωρίς να τροποποιηθούν οι απαιτήσεις ένταξης.
Οι Βρυξέλλες περιορίζουν ήδη το κανονιστικό χάσμα. Στις 2 Νοεμβρίου, οι ρυθμιστικές αρχές της Ενεργειακής Κοινότητας ενέκριναν την επέκταση των ευρωπαϊκών κανόνων για την κατανομή δυναμικότητας και τη διαλειτουργικότητα των δικτύων φυσικού αερίου στα σύνορα με τα κράτη-μέλη, ενόψει προτεινόμενης απόφασης στις 23 Νοεμβρίου.
Τα μέτρα αυτά διευκολύνουν το διασυνοριακό εμπόριο. Δεν εξασφαλίζουν, όμως, προμήθειες έκτακτης ανάγκης, δεν δεσμεύουν δυναμικότητα μεταφοράς και δεν κατανέμουν τις οικονομικές συνέπειες μιας διακοπής εφοδιασμού.
Η επιχειρησιακή ενοποίηση αποτελεί τη δέσμευση που εξακολουθεί να απουσιάζει. Οι διαφοροποιημένες πηγές προμήθειας, οι εναλλακτικές διαδρομές και η δεσμευμένη δυναμικότητα πρέπει να λειτουργούν ως ένα ενιαίο σύστημα, έτοιμο να αντιμετωπίσει κρίσεις.
Η Ελλάδα πρέπει να ηγηθεί της δημιουργίας ενός συμφώνου ενεργειακής αλληλεγγύης πριν από την ένταξη, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τα γειτονικά κράτη-μέλη και τις κυβερνήσεις των Δυτικών Βαλκανίων που πληρούν τις σχετικές προϋποθέσεις.
Οι εμπορικοί προμηθευτές θα συνάπτουν συμβάσεις φυσικού αερίου και θα δεσμεύουν δυναμικότητα μεταφοράς σε ολόκληρες τις διαδρομές παράδοσης. Οι κυβερνήσεις θα καθορίζουν τα όρια ενεργοποίησης των μηχανισμών έκτακτης ανάγκης, τις ποσότητες βοήθειας, τις αποζημιώσεις και την προτεραιότητα που θα παρέχεται στους προστατευόμενους καταναλωτές.
Σε περίπτωση ταυτόχρονων ελλείψεων, θα ενεργοποιούνται προσυμφωνημένοι κανόνες κατανομής. Οι διαχειριστές θα εκτελούν αυτές τις υποχρεώσεις βάσει προκαθορισμένων αρμοδιοτήτων, χωρίς να χρειάζεται να ξεκινούν εκ νέου διπλωματικές διαπραγματεύσεις εν μέσω κρίσης.
Ο τομέας της ηλεκτρικής ενέργειας απαιτεί αντίστοιχες ρυθμίσεις για τη διασυνοριακή εξισορρόπηση των δικτύων, τις έκτακτες ανταλλαγές ηλεκτρικής ενέργειας και την αποκατάσταση της λειτουργίας των συστημάτων.
Το μείγμα ηλεκτροπαραγωγής, η εξάρτηση από εισαγωγές και οι περιορισμοί των δικτύων διαφέρουν σημαντικά από χώρα σε χώρα. Η επάρκεια φυσικού αερίου από μόνη της δεν μπορεί να εξασφαλίσει τη συνέχεια της βιομηχανικής παραγωγής ή τη σταθερότητα των ηλεκτρικών δικτύων.
Η ανισορροπία επεκτείνεται και στη ρύθμιση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Ο Μηχανισμός Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα της ΕΕ (CBAM) εισήλθε στο οριστικό καθεστώς εφαρμογής του τον Ιανουάριο του 2026, επιβάλλοντας υποχρεώσεις συμμόρφωσης ως προς τις εκπομπές άνθρακα στην εισαγόμενη ηλεκτρική ενέργεια, ενώ η ενοποίηση των αγορών παραμένει ελλιπής.
Οι παραγωγοί ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές αντιμετωπίζουν πρακτικές δυσκολίες στην απόδειξη των πραγματικών εκπομπών τους. Η πειθαρχία ως προς τις εκπομπές άνθρακα πρέπει να διατηρηθεί, αλλά οι παραγωγοί που συμμορφώνονται με τους κανόνες χρειάζονται λειτουργική πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά.
Οι Βρυξέλλες έχουν επεκτείνει τις ρυθμιστικές υποχρεώσεις ταχύτερα από τις αμοιβαίες δεσμεύσεις ενεργειακής ασφάλειας. Και τα δύο πρέπει να προχωρήσουν παράλληλα.
Οι Βρυξέλλες έχουν ήδη χρηματοδοτήσει υποδομές. Τώρα πρέπει να χρηματοδοτήσουν και την επιχειρησιακή ετοιμότητα που τις καθιστά στρατηγικά χρήσιμες: αξιόπιστη διαθέσιμη δυναμικότητα, κρίσιμες αναβαθμίσεις, ασκήσεις αντιμετώπισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης και δυνατότητα αποκατάστασης της λειτουργίας.
Οι δαπάνες πρέπει να διέπονται από ανταγωνιστικές διαδικασίες προμηθειών, διαφανή τιμολόγια και επαληθευμένες επιδόσεις. Η χρηματοδότηση οφείλει να εξασφαλίζει υπηρεσίες διαθέσιμες υπό προσυμφωνημένες προϋποθέσεις, συμπεριλαμβανομένης της αποζημίωσης για τη διατήρηση εφεδρικής δυναμικότητας σε κατάσταση ετοιμότητας.
Έργα που δεν είναι οικονομικά βιώσιμα δεν αποκτούν στρατηγική αξία απλώς επειδή χαρακτηρίζονται ως τέτοια από τις κυβερνήσεις.
Η συμμετοχή πρέπει να υπόκειται σε προϋποθέσεις. Οι κυβερνήσεις που επιδιώκουν ευρωπαϊκές εγγυήσεις ενεργειακής βοήθειας σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης οφείλουν να διασφαλίζουν διαφάνεια στο ιδιοκτησιακό καθεστώς των υποδομών, ανεξάρτητη ρυθμιστική εποπτεία, επαληθευμένη προέλευση του φυσικού αερίου, εφαρμόσιμους κανόνες αγοράς και δικλίδες ασφαλείας κατά της παράκαμψης των κυρώσεων.
Τα δημοκρατικά πρότυπα, η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης και οι προϋποθέσεις ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένουν αδιαπραγμάτευτα.
Η ενεργειακή βοήθεια πρέπει να επιβραβεύει τις μεταρρυθμίσεις και όχι να επιδοτεί την εξάρτηση.
Για τη Σερβία, η επιλεξιμότητα απαιτεί μετρήσιμη διαφοροποίηση των πηγών εφοδιασμού. Η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση πρέπει να μειώνει την έκθεση στη Ρωσία και όχι απλώς να προσθέτει δυναμικότητα που παραμένει αναξιοποίητη. Μόλις εκπληρωθούν οι προϋποθέσεις, η βοήθεια καθίσταται νομικά εκτελεστή υποχρέωση.
Οι Έλληνες καταναλωτές που δικαιούνται προστασία μέσω του μηχανισμού αλληλεγγύης εξακολουθούν να καλύπτονται από το ευρωπαϊκό δίκαιο.
Το προτεινόμενο σύμφωνο εγγυάται αποζημίωση για τις παραδόσεις ενέργειας σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης και ευρωπαϊκή χρηματοδότηση για τη διατήρηση περιφερειακής εφεδρικής δυναμικότητας.
Οι δεσμευτικές συμβάσεις θα καθορίζουν εκ των προτέρων τις ποσότητες, το κόστος και την επιχειρησιακή αρμοδιότητα, πριν σημειωθεί οποιαδήποτε διαταραχή.
Η Ευρώπη δεν μπορεί να αναθέτει στην Ελλάδα μια αποστολή ασφάλειας με πανευρωπαϊκή σημασία, αφήνοντας την Αθήνα να επωμίζεται μόνη της το κόστος.
Ένα σύμφωνο υπό ελληνική ηγεσία θα καθιστούσε την επαληθεύσιμη διαφοροποίηση των ενεργειακών πηγών προϋπόθεση για δεσμευτική και αμοιβαία ενεργειακή αλληλεγγύη πριν από την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, χωρίς χαλάρωση των κριτηρίων ένταξης.
Η Ευρώπη πρέπει να αναλάβει υποχρεώσεις πέρα από τα σύνορά της, προκειμένου να εξαλείψει τις εξαρτήσεις που υπονομεύουν την ασφάλεια στο εσωτερικό της.
Το HellasVoice.gr αποτελεί ένα σύγχρονο ψηφιακό ενημερωτικό μέσο με στόχο την άμεση, αξιόπιστη και πολυθεματική ενημέρωση του κοινού. Με έμφαση στην ελληνική επικαιρότητα αλλά και σε θέματα διεθνούς ενδιαφέροντος, το HellasVoice.gr καλύπτει ένα ευρύ φάσμα ειδήσεων που αφορούν την κοινωνία, την πολιτική, την οικονομία, τον τουρισμό, την υγεία και την καθημερινότητα.
Η πλατφόρμα αξιοποιεί σύγχρονες τεχνολογίες περιεχομένου, συνδυάζοντας επιλεγμένες ειδήσεις από έγκυρες πηγές με πρωτογενές υλικό, προσφέροντας στον αναγνώστη μια ολοκληρωμένη εμπειρία ενημέρωσης. Παράλληλα, δίνεται ιδιαίτερη σημασία στη σωστή δομή των άρθρων, την ταχύτητα φόρτωσης και τη βέλτιστη εμπειρία χρήσης σε κινητές συσκευές.
Στόχος του HellasVoice.gr είναι να αποτελέσει ένα δυναμικό και αξιόπιστο σημείο αναφοράς στον χώρο της ψηφιακής ενημέρωσης, συμβάλλοντας στη διάδοση της πληροφορίας με διαφάνεια, συνέπεια και σεβασμό προς τον αναγνώστη.
