Σύμφωνα με δημοσίευμα από tanea.gr
«Αρχισε, Μούσα να μιλείς, να βγάνεις μελωδία
Ψάλε τον άντρα που ‘ριξε την ιερή την Τροία.
Ψάλε τον πολυμήχανο, που κι ύστερα πλανήθη
σε θάλασσες και σε στεριές, πολλά ταλαιπωρήθη
κι ανθρώπων έμαθε πολλών τις χώρες και τη γνώμη.
Αρχισε, Μούσα, να μιλείς, να μου τα λες ακόμη,
που βάσανά ‘παθε πολλά στα πέλαγα ζητώντας,
άβλαφτος στην πατρίδα του να φτάσει προσπαθώντας
με τους συντρόφους του μαζί. Μα δεν το κατορθώνει
να σώσει τους συντρόφους του, κι ετούτο τον πληγώνει».
Η μετάφραση αυτή των πρώτων στίχων του «α» της Οδύσσειας του Ομήρου διαφέρει από όλες τις υπόλοιπες μεταφράσεις που έχουμε δει στα νέα ελληνικά. Διαφέρει πολύ σίγουρα από τη μετάφραση που διδασκόμαστε στην Α’ Γυμνασίου. Ανήκει στον Γιώργη Ψυχουντάκη (1920-2006), έναν βοσκό και μαχητή της Αντίστασης στην Κρήτη κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο που ήξερε λίγα γράμματα, καθώς είχε βγάλει μόλις το Δημοτικό.
Η μετάφραση του Ψυχουντάκη είναι έμμετρη, σε δεκαπεντασύλλαβο, έχει ρυθμό σαν τραγούδι καθώς μετέρχεται ρίμας και έγινε στα κρητικά, μια από τις ελάχιστες ζώσες διαλέκτους της νέας ελληνικής. Μοιάζει με μαντινάδα και ακούγεται παραδόξως εντελώς φυσική. Είναι όμως αυτό το κείμενο Ομηρος;
Μιλώντας για την «Οδύσσεια», ήδη το 1932, ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες, σε ένα περίφημο δοκίμιό του για τα ομηρικά έπη και τις μεταφράσεις τους, έλεγε ότι: «Η “Οδύσσεια”, χάρη στην ευτυχώς έγκαιρη άγνοιά μου της ελληνικής γλώσσας, είναι για μένα ένα διεθνές βιβλιοπωλείο έργων σε πεζό και ποιητικό λόγο: από τα δίστιχα του Chapman έως την “Εξουσιοδοτημένη Μετάφραση” του Andrew Lang, ή το κλασικό γαλλικό δράμα του Bérard, ή το σφριγηλό έπος του Morris, ή το ειρωνικό αστικό μυθιστόρημα του Butler».
Ο σπουδαίος αργεντινός συγγραφέας συνεχίζει παραθέτοντας διαφορετικές μεταφράσεις στα αγγλικά του ίδιου αποσπάσματος από τη «Νέκυια», το «λ» της «Οδύσσειας», προτείνοντας ότι, για έναν αναγνώστη που δεν μπορεί να κατανοήσει αδιαμεσολάβητα το ομηρικό κείμενο, δεν υπάρχει ένα αυθεντικό κείμενο της «Οδύσσειας» και μερικές δευτερεύουσες μεταφράσεις. Αντιθέτως, έχει μπροστά του μια ολόκληρη βιβλιοθήκη από Οδύσσειες, όλες αυθεντικές ως αναγνωστικές εμπειρίες.
Ο Μπόρχες μιλούσε ως Αργεντινός που δεν ήξερε ελληνικά. Αραγε, μπορεί κάποιος γνώστης των ελληνικών σήμερα, αν δεν είναι επίμονος κλασικιστής, να ισχυριστεί ότι για αυτόν αυθεντικό είναι μόνο το ομηρικό κείμενο; Το θέμα δεν είναι γλωσσικό. Το ερώτημα δεν είναι αν κάποιος ξέρει αρχαία ελληνικά, αν καταλαβαίνει ομηρικά ελληνικά αλλά πώς προσλαμβάνουμε πολιτισμικά τον Ομηρο. Από το πρωτότυπο ή τις επανερμηνείες του: μεταφραστικές ή και κινηματογραφικές;
Απο τις ημερολογιακές σημειώσεις του Γιώργη Ψυχουντάκη, την περίοδο που μετέφραζε την «Οδύσσεια»
Ακούγεται τόσο οικείος
Στα νέα ελληνικά έχουμε δει πολλές μεταφράσεις από πολλούς και σπουδαίους νεοελληνιστές: τον Ιάκωβο Πολυλά, τον Ζήσιμο Σιδέρη, τον Αργύρη Εφταλιώτη, τους Νίκο Καζαντζάκη και Ιωάννη Κακριδή, τον Δημήτρη Μαρωνίτη. Αλλες πεζές, άλλες έμμετρες, άλλες πιο λαϊκές, άλλες πιο λόγιες.
Το πρωτότυπο πάντως είναι γραμμένο σε δακτυλικό ή ηρωικό εξάμετρο, το μέτρο που χρησιμοποιείτο κατά κόρον στην αρχαία ελληνική επική ποίηση. Κάποιες μεταφράσεις προσπαθούν να διατηρήσουν μια ομοιοκαταληξία, κάποιες μετέρχονται δεκαπεντασύλλαβο στίχο, άλλες δεν το επιχειρούν υιοθετώντας δεκαεπτασύλλαβο ανομοιοκατάληκτο (όπως αυτή των Καζαντζάκη – Κακριδή).
Η μετάφραση του Ψυχουντάκη διαφέρει για όσα αναφέρθηκαν παραπάνω, γιατί διαθέτει ιδιαίτερη προφορικότητα που υπηρετεί το μαντιναδικό άκουσμα και γιατί αποτελεί το κατόρθωμα ενός τυπικά ολιγογράμματου ανθρώπου, αλλά με πολύ οξυμμένο γλωσσικό αισθητήριο και κοπιώδη προσπάθεια, να γράψει έναν Ομηρο, που ακούγεται τόσο οικείος.
Σε άλλο σημείο του «ι», όπου ο Ομηρος περιγράφει τον Κύκλωπα Πολύφημο, διαβάζουμε στη μετάφραση του Ψυχουντάκη:
«Κι ένας αντρούκακλας εκειά θεόρατος πλαγιάζει,
βόσκει κοπάδια μοναχός, ποτέ δε συντροφιάζει
με άλλους, μα παράμερα στη μοναξιάν απ’ έχει
πάντα γυρεύει το κακό και τ’ άδικο ξετρέχει.
Τέρας θεόρατό ‘τανε στην όψη και στο μπόι
κι ουδέ και μ’ άνθρωπό ‘μοιαζε κι ουδέ ψωμί να τρώει,
μόνο με δασερή κορφή βουνών που ξετρουλίζει
και μέσα στα ψηλά βουνά μονάχη ξεχωρίζει».
Τόσο η «Οδύσσεια», όσο και η «Ιλιάδα» μεταφράστηκαν από τον Ψυχουντάκη και κυκλοφορούν σήμερα από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Δεν έχουν σχόλια, δεν φέρουν τους τίτλους οι ραψωδίες παρά μόνο τα πεζά γράμματα.
Στο τέλος υπάρχει γλωσσάρι για τις ιδιωματικές λέξεις. Ο Στυλιανός Αλεξίου στον πρόλογό του για τη μετάφραση αυτή της «Οδύσσειας» παρατηρεί ότι: «εδώ δεν μιλά ένας λόγιος μεταφραστής, αλλά ένας απλός άνθρωπος που ξαναδημιούργησε τον Ομηρο, αφού πρώτα τον είχε νιώσει και αφομοιώσει» και παρακάτω ότι «απέδιδε [το κείμενο] με την αβίαστη φυσικότητα του ανόθευτου λόγου που ζει ακόμη και σήμερα στο κρητικό χωριό».
Κομμάτι μιας ζωντανής ποιητικής παράδοσης και ο ίδιος ο Ψυχουντάκης, έχοντας μπολιαστεί με το ριζίτικο τραγούδι, τις μαντινάδες και τον «Ερωτόκριτο», που, όπως έγραψε και ο ίδιος, ο πατέρας του Νικόλας «με στίχους ομιλούσε και πέθανε τραγουδώντας “Ερωτόκριτο”», μπόρεσε να μεταφράσει τον Ομηρο όπως δεν είχε κάνει κανείς.
Η «Οδύσσεια» σε μετάφραση του Γιώργη Ψυχουντάκης κυκλοφόρησε το 1979
Από το 1968
Ξεκίνησε τη μεταφραστική του απόπειρα γύρω στο 1968 με κάποιες ραψωδίες της «Οδύσσειας». Ο μόχθος ήταν πολυετής. Η πρώτη έκδοση κυκλοφόρησε τελικά 11 χρόνια μετά, το 1979. Οπως μας είπε και ο γιος του Γιώργη Ψυχουντάκη, Νικόλας, σε τηλεφωνική μας επικοινωνία, θυμάται ακόμα και την πρώτη έκδοση της «Οδύσσειας» σε μετάφραση του πατέρα του, καθώς ήταν 19 χρονών το 1979, αλλά και τη μετέπειτα κοπιώδη εργασία του πατέρα του να μεταφράσει την «Ιλιάδα».
«Το είχε πολύ με τον στίχο και τα ποιήματα ο πατέρας μου. Οτιδήποτε συνέβαινε στο χωριό το έκανε ποίημα και το τοιχοκολλούσε στο καφενείο. Ηταν όλα τους ποιήματα αστεία, σαν ευθυμογραφήματα. Μια χρονιά, ας πούμε, οι γυναίκες εβάλανε παντελόνια στο χωριό, επειδή έκανε κρύο.
Το να βάλουνε παντελόνια, τη δεκαετία του ‘50 ή του ’60, δεν ήταν συνηθισμένο για εμάς στο χωριό. Το έκανε ποίημα, το έβαλε στο καφενείο και έγινε χαμός. Ξεκίνησε από εκεί, αλλά την έμπνευση να καταπιαστεί με τα έπη τού την έδωσε ο κουμπάρος του, ο Μανούσος Κ. Μανουσάκης (σ.σ.: μηχανικός, μέλος της Αντίστασης κατά τη διάρκεια της Κατοχής και πρωτεργάτης του Πανεπιστημίου Κρήτης). Γύρω στο ’68 – ’69 ξεκίνησε να μεταφράζει την “Οδύσσεια”».
Εικαστική έκθεση «THE ODYSSEY – DEFY THE GODS», εμπνευσμένη από την κινηματογραφική παραγωγή «The Odyssey» του Κρίστοφερ Νόλαν, στο Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης
«Ο νους μου ήταν στους στίχους μου και στον Οδυσσέα»
Ο Νικόλας Ψυχουντάκης μοιράστηκε με «ΤΑ ΝΕΑ» και μερικές ημερολογιακές σημειώσεις του πατέρα του, Γιώργη Ψυχουντάκη, όπου διαβάζουμε πώς ένιωθε την περίοδο που μετέφραζε την «Οδύσσεια», αυτός ο γεννημένος «Κρητικός βάρδος». Γράφει ο Γιώργης Ψυχουντάκης: «Τότε που άρχισα στο χωριό μου να μεταφράζω την Οδύσσεια 1968-1969, με απορρόφησε τόσο πολύ που ήμουνα σαν να μην ήμουνα ο εαυτός μου. Τότε που έβαλα στην αρχή με τους πρώτους στίχους εθάρευα (σ.σ.: ρήμα της κρητικής διαλέκτου: θεωρούσα, πίστευα) πως ζούσα στην εποχή εκείνη. Παντού, όπου κι αν βρισκόμουν στο σπίτι, στη δουλειά, ο νους μου ήταν στους στίχους μου και στον Οδυσσέα. Δεν ξέρω αν υπάρχει μετεμψύχωση που λένε, μα θα πρέπει να υπάρχει, αλλιώς δεν εξηγείται το γεγονός να κοιμούμαι και στον ύπνο μου να γράφω στίχους: Ενα δίστιχο, δύο δίστιχα, και τότε σαν είδα πως οι στίχοι ήτανε η συνέχεια εκείνων που θα προχωρούσα πάνω στο κείμενό μου, πήρα στο προσκέφαλό μου χαρτί και μολύβι και τους σημείωνα, αλλιώς θα τους λησμονούσα».
Το ’71, ο Γιώργης Ψυχουντάκης πήγε και δούλεψε στο γερμανικό νεκροταφείο στο Μάλεμε. Τότε, δεν έκανε τίποτα άλλο. Δούλευε και όταν σχόλαγε, μετέφραζε.
Σ’ ένα άλλο σημείο των σημειώσεών του, διαβάζουμε:
«”Μ’ επιμονή κι υπομονή και θέληση άλλη τόση
άνθρωπος ήντα θα σκεφτεί να μην το κατορθώσει”
Εκάτεχα πως ούλοι θα με ρωτούνε πώς τα κατάφερα να γράψω ένα τέτοιο τεράστιο έργο εγώ ο ολιγογράμματος, όπως έλεγαν οι ξένοι μη Κρητικοί Ελληνες και λοιποί και τους έδωσα την ανωτέρω μαντινάδα μου σαν γενική απάντηση. Τριάντα χρόνους εβασανίστηκα για να ολοκληρώσω και τα δύο εκείνα έργα με μικροδιακοπές…».
Κάθε γενιά, κάθε τόπος, κάθε εποχή δημιουργεί τη δική της εκδοχή
Από τον Ψυχουντάκη που έγραψε τον Ομηρο στα κρητικά μέχρι την Εμιλι Γουίλσον, την πρώτη γυναίκα που μετέφρασε ολόκληρη την «Οδύσσεια» στα αγγλικά, με τη μετάφρασή της να εξαίρεται για την απλότητά της και το ξεστόλισμά της από λόγιες εκφράσεις των προηγούμενων μεταφράσεων, μέχρι τον Νόλαν που ξαναέβαλε την «Οδύσσεια» στην παγκοσμιότητα και δημιουργεί ένα σπάνιο οικουμενικό πολιτισμικό γεγονός, ο Ομηρος εξακολουθεί να παραμένει ζωντανός, επειδή κάθε γενιά, κάθε τόπος, κάθε εποχή δημιουργεί τη δική της εκδοχή και προσπαθεί να τον φέρει λιγάκι πιο κοντά της.
Από το «λ» της Οδύσσειας του Ψυχουντάκη, τη Νέκυια, που ο Οδυσσέας συναντά τη μάνα του στον Αδη:
«Πώς ήρθες, γιε μου, ζωντανός εις τ’ άλιαστο σκοτάδι;
Π’ ανθρώποι ζωντανοί ποτές δεν μπαίνουσιν στον Αδη,
που ποταμοί ‘ναι φοβεροί κι απέραντοι στη μέση
και πρώτος ειν’ ο Ωκεανός, κανείς δεν θα μπορέσει
πεζός ποτές να τον διαβεί χωρίς καλοφτιαγμένο,
με δίχως αργουτάρικο καράβι καμωμένο.
Μήπως με τους συντρόφους σου κι ακόμη παραδέρνεις
από την Τροία μ’ άρμενο κι επά κι εκεί πηγαίνεις
κι ως και τον Αδη τριγυρνάς με το πλεούμενό σου;
Ακόμα δεν εγύρισες ξανά στ’ αρχοντικό σου,
εις της Ιθάκης το νησί, εις τα δικά μας μέρη,
το σπίτι σου να ξαναδείς και λατρευτό σου ταίρι;».
Διαβάστε Περισσότερα στην ΠΗΓΗ:Read More | https://www.tanea.gr/
Το HellasVoice.gr αποτελεί ένα σύγχρονο ψηφιακό ενημερωτικό μέσο με στόχο την άμεση, αξιόπιστη και πολυθεματική ενημέρωση του κοινού. Με έμφαση στην ελληνική επικαιρότητα αλλά και σε θέματα διεθνούς ενδιαφέροντος, το HellasVoice.gr καλύπτει ένα ευρύ φάσμα ειδήσεων που αφορούν την κοινωνία, την πολιτική, την οικονομία, τον τουρισμό, την υγεία και την καθημερινότητα.
Η πλατφόρμα αξιοποιεί σύγχρονες τεχνολογίες περιεχομένου, συνδυάζοντας επιλεγμένες ειδήσεις από έγκυρες πηγές με πρωτογενές υλικό, προσφέροντας στον αναγνώστη μια ολοκληρωμένη εμπειρία ενημέρωσης. Παράλληλα, δίνεται ιδιαίτερη σημασία στη σωστή δομή των άρθρων, την ταχύτητα φόρτωσης και τη βέλτιστη εμπειρία χρήσης σε κινητές συσκευές.
Στόχος του HellasVoice.gr είναι να αποτελέσει ένα δυναμικό και αξιόπιστο σημείο αναφοράς στον χώρο της ψηφιακής ενημέρωσης, συμβάλλοντας στη διάδοση της πληροφορίας με διαφάνεια, συνέπεια και σεβασμό προς τον αναγνώστη.
