Μετά τα «ήρεμα νερά», κρίση σε… αναμονή: Η Άγκυρα κλιμακώνει από τα θαλάσσια πάρκα ως τη Ρόδο

Νέο μέτωπο ανοίγει η Άγκυρα στο Αιγαίο, βάζοντας αυτή τη φορά στο στόχαστρο τη Ρόδο και τα σχέδια για ενίσχυση της αμυντικής παρουσίας στα νησιά. Η χθεσινή προειδοποίηση του τουρκικού υπουργείου Άμυνας ότι ενδεχόμενη εγκατάσταση βάσης UAV στη Ρόδο θα «έβλαπτε την ειρήνη και τη σταθερότητα στο Αιγαίο», συνοδευόμενη μάλιστα από αναφορά στη λήψη «απαραίτητων μέτρων», προστίθεται σε μια αλληλουχία κινήσεων που προβληματίζουν την Αθήνα.Η Αθήνα επιχειρεί την αποκρυπτογράφηση των προθέσεων της Τουρκίας, προκειμένου να διαπιστωθεί αν τα τελευταία γεγονότα αφορούν μια δυναμική αποστολή μηνυμάτων ή αν είμαστε αντιμέτωποι με μια τελική επιλογή για επιστροφή στην πολιτική των προκλήσεων επί του πεδίου και τη μη ελεγχόμενη ένταση.

Τα μηνύματα από την Αγκυρα ήταν πολλά τους τελευταίους μήνες, ενώ είχαν οδηγηθεί σε αδιέξοδο οι προσπάθειες των υπουργών Εξωτερικών Γιώργου Γεραπετρίτη και Χακάν Φιντάν για εξεύρεση κοινού τόπου που θα επέτρεπε στις δύο χώρες τη σύνταξη συνυποσχετικού για οριστική διευθέτηση του πυρήνα των διαφορών, την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών μέσω του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης.

Προς το παρόν δεν υπάρχει κανένας σχεδιασμός για συνάντηση του Κυριάκου Μητσοτάκη με τον Ταγίπ Ερντογάν στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, όπου με αυτά τα δεδομένα θα είναι εξαιρετικά δύσκολη μια νέα συνεννόηση, τη στιγμή μάλιστα που στη Νέα Υόρκη ο Τούρκος πρόεδρος θα επιχειρεί να κεφαλαιοποιήσει πολιτικά και διπλωματικά την αναβάθμιση της Τουρκίας σε περιφερειακό επίπεδο, τη δαιμονοποίηση του Ισραήλ και κινήσεις όπως αυτή της Τριμερούς της Μέκκας.

Για την Αθήνα τίθεται μία ακόμη πρόκληση, καθώς θα πρέπει να απορρίψει και να αντιμετωπίσει κάθε προσπάθεια επιβολής τετελεσμένων από την Τουρκία χωρίς η ένταση που πιθανότατα θα δημιουργηθεί να τραβήξει πάνω της το «ραντάρ» του Αμερικανού προέδρου, ο οποίος προφανώς δεν θέλει να δει μια νέα κρίση να ξεσπά στην ευρύτερη περιοχή τη στιγμή που προσπαθεί ματαίως να κλείσει τα υπάρχοντα μέτωπα. Πολύ περισσότερο μάλιστα που έχει δείξει ότι λαμβάνει ελάχιστα υπόψη του το πλαίσιο του Διεθνούς Δικαίου και τη διεθνή νομιμότητα και αρέσκεται κυρίως σε μια συναλλακτικού τύπου διπλωματία.

Παραβιάσεις

Μετά και την τελευταία πρωτοβουλία της Τουρκίας για τη θέσπιση, μέσω προεδρικών διαταγμάτων, δύο μεγάλων θαλάσσιων πάρκων στο Βόρειο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, αλλά και την επιστροφή στην πρακτική των παραβιάσεων του εθνικού εναέριου χώρου όχι πλέον με UAVs, αλλά με οπλισμένα τουρκικά F-16, είναι σαφές ότι οι ελληνοτουρκικές σχέσεις εισέρχονται σε μια περίοδο δύσκολης δοκιμασίας.

Η Ελλάδα πολύ σύντομα θα κληθεί να υπερασπιστεί τα κυριαρχικά δικαιώματά της επί του πεδίου τόσο με την υλοποίηση συγκεκριμένων έργων και πρωτοβουλιών παρά τις αντιδράσεις της Τουρκίας όσο και με το να αποτρέψει με κάθε τρόπο την προσπάθεια επιβολής de facto περιορισμών σε δραστηριότητες όπως η αλιεία, οι επιστημονικές έρευνες κ.ά. σε περιοχές των διεθνών υδάτων επί ελληνικής μη οριοθετημένης υφαλοκρηπίδας.

Καταγράφεται επίσης με ιδιαίτερη ανησυχία το ότι η Τουρκία σχεδόν σε όλες τις τελευταίες ανακοινώσεις της, με τις οποίες αντιδρά σε πρωτοβουλίες της Ελλάδας, ανάγει σε κορυφαίο ζήτημα αυτό των λεγόμενων «γκρίζων ζωνών» (όπως έκανε και την περασμένη Τετάρτη), κάτι που εκ των πραγμάτων δημιουργεί ένταση, και κυρίως δεν επιτρέπει την έναρξη οποιασδήποτε σοβαρής συζήτησης για το θέμα των οριοθετήσεων, αλλά ακόμη και για συνομιλίες τεχνικής φύσης.

Η Διακήρυξη των Αθηνών, ένα κείμενο με πολλά προβληματικά σημεία, και κυρίως με τη διαφορετική ερμηνεία που έδινε η Τουρκία στον όρο περί «αποφυγής προκλητικών ενεργειών», θεωρώντας ότι αυτό αφορά τον αυτοπεριορισμό της Ελλάδας από την άσκηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων της, έχει εξαντλήσει προ πολλού τη δυναμική της. Προσέφερε μια σημαντική περίοδο ηρεμίας και αποφυγής εξάντλησης της Πολεμικής Αεροπορίας λόγω της απουσίας των συνήθως πυκνών παράνομων δραστηριοτήτων στον εναέριο χώρο του Αιγαίου, την αποτελεσματική διαχείριση του Μεταναστευτικού με τον περιορισμό των ροών από την Τουρκία (για λόγους που έχουν να κάνουν και με το συνολικό παζάρι της Αγκυρας με την Ε.Ε.) και έδωσε χρόνο στην Ελλάδα προκειμένου να υλοποιήσει ένα από τα μεγαλύτερα εξοπλιστικά προγράμματα των τελευταίων δεκαετιών.

Εξωραϊσμός της εικόνας

Συγχρόνως, βεβαίως, το διάστημα αυτό βοήθησε στον εξωραϊσμό της εικόνας της Τουρκίας, καθώς για τρία χρόνια είχε παραμεληθεί από την ελληνική διπλωματία η καταγγελία και η δραστηριοποίηση εναντίον του τουρκικού αναθεωρητισμού, αν και η αναβάθμιση του ρόλου της Αγκυρας και η προσέγγισή της με την Ευρώπη και τις ΗΠΑ δεν οφείλεται, φυσικά, στα «ήρεμα νερά».

Επισήμως οι δύο χώρες, εν τη απουσία άλλου πλαισίου, παραμένουν ατύπως δεσμευμένες και επικαλούνται τη Διακήρυξη των Αθηνών, όμως η αξιοπιστία των δεσμεύσεων αυτών αμφισβητείται στην πράξη λόγω της προσπάθειας της Τουρκίας να επιβάλει τη δική της ερμηνεία απαιτώντας τον περιορισμό της άσκησης των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Ελλάδας. Πλέον η Τουρκία -και αυτό είναι το κομβικό σημείο- δείχνει να επιλέγει όχι απλώς τη δημόσια αντίδραση και καταγγελία των ελληνικών πρωτοβουλιών, αλλά επιχειρεί να απαντήσει επί του πεδίου με προκλητικές και παράνομες κινήσεις, οι οποίες οδηγούν ευθέως στην επιστροφή των εντάσεων.

Στο Αιγαίο και οι δύο πλευρές έχουν αποφύγει κινήσεις όπως οι σεισμικές έρευνες που θα αφορούσαν την προσπάθεια μονομερούς αξιοποίησης της μη οριοθετημένης υφαλοκρηπίδας, κίνηση που θα οδηγούσε σχεδόν αυτομάτως σε μείζονα στρατιωτική αντιπαράθεση, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι μπορεί στο διηνεκές να υπάρχει άτυπο μορατόριουμ για άλλες δραστηριότητες, όπως η περιβαλλοντική προστασία, η πόντιση καλωδίων, η αλιεία, τα υπεράκτια αιολικά κ.ά.

Η Ελλάδα με τη δημοσιοποίηση του Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού (ΘΧΣ) τον Απρίλιο του 2025 έδειξε ότι είναι αποφασισμένη να προχωρήσει, σύμφωνα με το πλαίσιο που θέτει η UNCLOS και το ευρωπαϊκό κεκτημένο, στην άσκηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων της εντός των χωρικών υδάτων της και των αρμοδιοτήτων σε διεθνή ύδατα εντός των ορίων της μη οριοθετημένης ΑΟΖ της. Με τη σημαντική διευκρίνιση ότι τα εξωτερικά όρια της ΑΟΖ, όπως εμφανίζονται στους χάρτες, ορίστηκαν βάσει του Νόμου 4001/2011 όσο διαρκεί η εκκρεμότητα συμφωνίας οριοθέτησης με τις αντικείμενες χώρες.

Θαλάσσια πάρκα

Η αντίδραση της Τουρκίας τότε ήταν άμεση με τη δημοσιοποίηση άτυπου χάρτη του δικού της ΘΧΣ, ο οποίος όμως έσπευδε να επικαλύψει μεγάλες περιοχές της μη οριοθετημένης ελληνικής υφαλοκρηπίδας και περιοχές δυνητικών θαλάσσιων ζωνών των νησιών.

Εκτοτε η Ελλάδα προχώρησε συστηματικά και βάσει των δεσμεύσεών της έναντι της Ε.Ε. στη θέσπιση των θαλάσσιων πάρκων, στο ειδικό χωροταξικό πλαίσιο για τον τουρισμό (που περιλαμβάνει και τα νησιά), που περιοριζόταν όμως εντός των ελληνικών χωρικών υδάτων, αλλά και στον Χωροταξικό Σχεδιασμό για τις ΑΠΕ, όπου η αντίδραση της Τουρκίας ήταν σχεδόν πανομοιότυπη με ανακοινώσεις της την 9η Απριλίου 2024, την 21η Ιουλίου 2025, την 7η Αυγούστου 2026 και άλλες, φέρνοντας και πάλι στο προσκήνιο την παράνομη θεωρία των «γκρίζων ζωνών».

Συγχρόνως υπήρξε η απόπειρα ερευνών για την πόντιση του καλωδίου GSI της ηλεκτρικής διασύνδεσης Κύπρου – Κρήτης, που διακόπηκε από το τουρκικό Πολεμικό Ναυτικό (Ιούλιος 2024), καθώς και η χάραξη της μέσης γραμμής βάσει του Νόμου 4001/2011 των δύο οικοπέδων νοτίως της Κρήτης, τα οποία μάλιστα έχουν παραχωρηθεί στην Chevron.

Η συμφωνία με τους Γάλλους

Τις τελευταίες εβδομάδες έχουν υπάρξει και άλλες εξελίξεις τόσο στον GSI, όπου το πλειοψηφικό πακέτο περνά πλέον στη γαλλική εταιρεία Meridiam, η οποία θα έχει και την ευθύνη υλοποίησης του έργου, όσο και με τις ανακοινώσεις στην Κύπρο για έναρξη εκμετάλλευσης του κοιτάσματος «Κρόνος» στο Οικόπεδο 6 της κυπριακής ΑΟΖ.

Με τη θεσμοθέτηση των δύο θαλάσσιων πάρκων η Τουρκία καταγράφει επί του πεδίου τις μαξιμαλιστικές και εκτός πλαισίου του Δικαίου της Θάλασσας θέσεις της:

Τα νησιά δεν δικαιούνται θαλάσσιες ζώνες πέραν των τρεχόντων χωρικών υδάτων των 6 ναυτικών μιλίων. Επίσης, τα νησιά δεν υπολογίζονται στην οριοθέτηση της μέσης γραμμής, η οποία ορίζεται αυθαίρετα στο μέσο του Αιγαίου, στη μέση απόσταση από τις ηπειρωτικές ακτές των δύο χωρών. Eνας ισχυρισμός που θα οδηγούσε στον εγκλωβισμό ελληνικών νησιών εντός τουρκικής υφαλοκρηπίδας και τουρκικών ζωνών αρμοδιότητας.

Επίσης, ειδικά στο Καστελόριζο επιδιώκεται για ευνόητους λόγους η πλήρης αποκοπή του νησιού και του συμπλέγματος της Μεγίστης από τον ενιαίο θαλάσσιο χώρο με τα Δωδεκάνησα, ενώ διαγράφεται κάθε θαλάσσια ζώνη που μπορεί να διεκδικήσει το Καστελόριζο βάσει της UNCLOS. Με τους χάρτες που παρουσιάζει η Τουρκία επιχειρείται να διαγραφεί το δικαίωμα των νησιών σε αύξηση των χωρικών υδάτων, όπου το επιτρέπει η γεωγραφία, έως τα 12 ναυτικά μίλια.

Με το πάρκο στο Βόρειο Αιγαίο η Aγκυρα μπαίνει σφήνα μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης σε περιοχές διεθνών υδάτων και μη οριοθετημένης ελληνικής υφαλοκρηπίδας, στην έξοδο των Στενών, περιοχή από την οποία διέρχονται οι υποθαλάσσιες διασυνδέσεις της Λήμνου με τη Θράκη. Πλέον, βάσει των ισχυρισμών της Τουρκίας τέτοια έργα (μερικά εκ των οποίων είναι σε εξέλιξη) θα πρέπει να τυγχάνουν της έγκρισης των τουρκικών αρχών.

Τα τουρκικά θαλάσσια πάρκα ακολουθούν στον σχεδιασμό τους τις διεκδικήσεις της Τουρκίας επί της υφαλοκρηπίδας, όπως είχαν διατυπωθεί στην περιοχή Ρόδου – Καστελόριζου με τα οικόπεδα που ανατέθηκαν στην τουρκική κρατική πετρελαϊκή εταιρεία ΤΡΑΟ από το 2012, αλλά και στο Βόρειο Αιγαίο με αντίστοιχες παραχωρήσεις στην ΤΡΑΟ ήδη από τη δεκαετία του ’70.
Συγχρόνως, η Τουρκία έχει καταγράψει με ισχυρές αντιδράσεις την προσπάθεια της Ελλάδας στο πλαίσιο των μεγάλων εξοπλιστικών προγραμμάτων για την ενίσχυση της αποτρεπτικής ισχύος των νησιών, μάλιστα και με ισραηλινά οπλικά συστήματα, ενώ -και τούτο ίσως έχει διαφύγει την προσοχή- οι Patriot παρέμειναν στην Κάρπαθο παρά τις εντονότατες τουρκικές αντιδράσεις.

Η Τουρκία με τα δύο θαλάσσια πάρκα, τα οποία έχουν αυτοτελή σημασία, αλλά και την επιστροφή στην παράνομη τακτική των παραβιάσεων του εθνικού εναέριου χώρου και των παραβάσεων εντός του FIR Αθηνών με F-16 θέλει να στείλει απειλητικό μήνυμα και προειδοποίηση ότι δεν θα ανεχθεί την άσκηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων της χώρας μας, τα οποία θεωρεί ότι απειλούν τα δικά της συμφέροντα, όπως έχουν εκφραστεί μέσω του επεκτατικού δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας».

Θέλει επίσης να διαλύσει τις εντυπώσεις ότι, επειδή η χώρα είναι απορροφημένη στη διεκδίκηση του ηγετικού περιφερειακού ρόλου με εμπλοκή στις μεγάλες περιφερειακές κρίσεις της Μαύρης Θάλασσας, της Μέσης Ανατολής και του Ιράν, υποβαθμίζει το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο αφήνοντας στην Ελλάδα ελεύθερο το πεδίο για δράση.

Πολιτικές σκοπιμότητες

Αλλά και για λόγους εσωτερικής πολιτικής σκοπιμότητας, η Τουρκία επιθυμεί να δείξει ότι αντιδρά δυναμικά σε αυτό που η ελίτ της χώρας αντιλαμβάνεται ως προσπάθεια αποκλεισμού της από τη Μεσόγειο και περικύκλωσής της από το Ισραήλ, θεωρώντας ότι η Ελλάδα λειτουργεί και παρακινείται σε πρωτοβουλίες έχοντας τη στήριξη του νέου περιφερειακού ανταγωνιστή της. Ετσι, η παραδοσιακή ελληνοτουρκική αντιπαράθεση για το Αιγαίο προσλαμβάνει και άλλη διάσταση, αυτή του ανταγωνισμού με το Ισραήλ και την επέκταση της επιρροής του, ενώ φυσικά πρέπει να προστεθεί και η διάσταση των μεγάλων ανακατατάξεων του γεωστρατηγικού σκηνικού στην περιοχή.

Η γειτονική χώρα έχει ενθαρρυνθεί από την αναγνώριση του ρόλου της στις περιφερειακές κρίσεις τόσο από τις ΗΠΑ και τον πρόεδρο Τραμπ όσο και από την ίδια την Ε.Ε., παρά τους αστερίσκους που μπαίνουν είτε για την κατάσταση του Κράτους Δικαίου, είτε από τις αποφάσεις που αφορούν την επιθετικότητά της εναντίον της Ελλάδας και της Κύπρου.

Ετσι όμως οι προειδοποιήσεις της γείτονος έναντι της Ελλάδας κάθε άλλο παρά είναι πια ρητορικές, καθώς προβάλλοντας το προφίλ ισχύος σε μια ευρύτερη γεωγραφία είναι αποφασισμένη να αποτρέψει αυτό που θεωρεί επιβολή τετελεσμένων και προσπάθεια περικύκλωσής της στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Ο Χ. Φιντάν το έθεσε ξεκάθαρα την περασμένη εβδομάδα, όπου λίγο πολύ και θέλοντας να δελεάσει τους Αιγύπτιους προκειμένου να προχωρήσουν στη Συμμαχία της Μέκκας πρόβαλε ως απειλή την Τριμερή Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ, υποστηρίζοντας ότι κόβουν στη μέση την Ανατολική Μεσόγειο, παραβλέποντας τις χώρες με τις απέναντι ακτές, την Τουρκία και την Αίγυπτο…