Η παράνομη τουρκική αλιεία στο Αιγαίο δεν είναι μόνο ζήτημα αλιείας – είναι ζήτημα εθνικής κυριαρχίας, ασφάλειας και εφαρμογής του Διεθνούς Δικαίου
Του Χρήστου Κωνσταντινίδη
Η παράνομη δράση τουρκικών αλιευτικών στο Αιγαίο δεν αποτελεί μια σειρά τυχαίων ή ασύνδετων περιστατικών. Εντάσσεται στη στρατηγική της «Γαλάζιας Πατρίδας», μέσω της οποίας η Άγκυρα επιχειρεί να αμφισβητήσει στην πράξη την ελληνική κυριαρχία και να εμφανίσει το Αιγαίο ως έναν χώρο δήθεν «κοινής χρήσης» και αδιευκρίνιστης δικαιοδοσίας.
Οι Τούρκοι εγγράφουν υποθήκες. Καταγράφουν δραστηριότητα, συσσωρεύουν περιστατικά και δημιουργούν ένα τεχνητό ιστορικό παρουσίας σε θαλάσσιες περιοχές που ανήκουν στην ελληνική κυριαρχία. Η επιδίωξη είναι προφανής: να μπορούν στο μέλλον να προσέρχονται σε διεθνή φόρα και να ισχυρίζονται ότι «εμείς ψαρεύαμε επί πολλά χρόνια σε αυτές τις περιοχές», επιχειρώντας να παρουσιάσουν την ανοχή ή την απουσία αποτελεσματικής ελληνικής αντίδρασης ως σιωπηρή αποδοχή μιας διαμορφωμένης κατάστασης.
Η επαναλαμβανόμενη παράνομη αλιεία δεν δημιουργεί ασφαλώς κυριαρχικά δικαιώματα σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο. Μπορεί, όμως, να αξιοποιηθεί πολιτικά, διπλωματικά και προπαγανδιστικά από την Τουρκία, ιδιαίτερα όταν δεν συνοδεύεται από συστηματική καταγραφή των παραβιάσεων, άμεση απομάκρυνση των σκαφών και επίσημα ελληνικά διαβήματα. Αυτό ακριβώς επιδιώκει η Άγκυρα: να μετατρέψει σταδιακά την παρανομία σε «κανονικότητα» και την κανονικότητα σε επιχείρημα αμφισβήτησης.
Το ζήτημα επανήλθε με ιδιαίτερη ένταση ύστερα από τη σοβαρή καταγγελία του Ινστιτούτου Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος». Σύμφωνα με το Ινστιτούτο, τέσσερις τουρκικές μηχανότρατες δραστηριοποιήθηκαν επί τουλάχιστον επτά ημέρες και νύχτες στην ευρύτερη θαλάσσια ζώνη μεταξύ Σάμου, Φούρνων και Πάτμου, εισερχόμενες ακόμη και στην προστατευόμενη θαλάσσια περιοχή των Φούρνων, όπου απαγορεύεται η αλιεία με μηχανότρατα.
Το «Αρχιπέλαγος» δεν κατήγγειλε μόνο την καταστροφική δράση των τουρκικών σκαφών. Έθεσε ευθέως ζήτημα απουσίας και αναποτελεσματικής παρέμβασης των ελληνικών αρχών. Και εδώ βρίσκεται η ουσία: κάθε τουρκικό αλιευτικό που παραμένει ανενόχλητο σε ελληνικά χωρικά ύδατα δεν αφαιρεί μόνο ψάρια από τους Έλληνες αλιείς ούτε καταστρέφει αποκλειστικά τον θαλάσσιο βυθό. Καταγράφει τουρκική παρουσία σε χώρο ελληνικής κυριαρχίας.
Το περιστατικό δεν είναι μεμονωμένο. Τον περασμένο Ιούνιο, το Geopolitico.gr δημοσίευσε φωτογραφία-ντοκουμέντο του τουρκικού αλιευτικού «Gorenler 2» σε απόσταση περίπου 200 μέτρων από παραλία της Τήνου. Σύμφωνα με την καταγγελία που ανέδειξε η ιστοσελίδα μας, το σκάφος εμφανίστηκε επί δύο συνεχόμενες ημέρες μπροστά στα μάτια λουομένων και κατοίκων. Η υπόθεση έφθασε στη συνέχεια στη Βουλή, με κοινοβουλευτική ερώτηση προς πέντε συναρμόδιους υπουργούς.
Φωτογραφία-ντοκουμέντο στο Geopolitico! Ιδού το τουρκικό αλιευτικό 200 μέτρα από παραλία της Τήνου
Λίγες ημέρες αργότερα, νέα καταγγελία στο Geopolitico.gr έκανε λόγο για παρουσία τουρκικού αλιευτικού περίπου τρία ναυτικά μίλια νότια της Σάμου. Ανάλογα περιστατικά καταγράφονται διαχρονικά στα Δωδεκάνησα, στη Χίο, στη Λέσβο, στους Φούρνους, στο Αγαθονήσι, στους Αρκιούς και στην Πάτμο. Η γεωγραφική εξάπλωση και η επαναληπτικότητα των κινήσεων δείχνουν ότι δεν πρόκειται για παραβάσεις μεμονωμένων ψαράδων, αλλά για ένα επιχειρησιακό μοτίβο που δοκιμάζει τις ελληνικές αντιδράσεις και υπηρετεί τον αναθεωρητικό σχεδιασμό της Τουρκίας.
Νέα καταγγελία στο Geopolitico για τουρκικό αλιευτικό 3 ν.μ. από τη Σάμο
Η Άγκυρα εφαρμόζει στο Αιγαίο μία τακτική χαμηλής έντασης. Χρησιμοποιεί αλιευτικά αντί πολεμικών πλοίων, δημιουργώντας τετελεσμένα χωρίς να προκαλεί αναγκαστικά μία μείζονα κρίση. Τα σκάφη εισέρχονται, δραστηριοποιούνται, αποχωρούν και επανέρχονται. Κάθε φορά που δεν υπάρχει ουσιαστικό κόστος, το όριο μετακινείται λίγο περισσότερο. Έτσι εφαρμόζεται στην πράξη η «Γαλάζια Πατρίδα»: όχι μόνο με χάρτες, ασκήσεις και πολεμικά πλοία, αλλά και με καθημερινή παρουσία, αλιεία και αμφισβήτηση επί του πεδίου.
Το πρόβλημα έχει οικονομικές και περιβαλλοντικές συνέπειες. Οι Έλληνες αλιείς υφίστανται αθέμιτο ανταγωνισμό, τα ιχθυαποθέματα εξαντλούνται και η χρήση βαρέων συρόμενων εργαλείων απειλεί ευαίσθητα θαλάσσια οικοσυστήματα. Πάνω από όλα, όμως, η είσοδος ξένων αλιευτικών στα ελληνικά χωρικά ύδατα χωρίς άδεια αφορά ευθέως την άσκηση της εθνικής κυριαρχίας.
Πού τελειώνει, λοιπόν, η παράνομη αλιεία και πού αρχίζει η μεθοδευμένη αμφισβήτηση; Μπορεί η Τουρκία να χρησιμοποιήσει τη διαχρονική παρουσία των αλιευτικών της για να ενισχύσει τις διεκδικήσεις της; Ποια είναι τα δικαιώματα της Ελλάδας σύμφωνα με το Δίκαιο της Θάλασσας; Ποιος έχει την ευθύνη αντιμετώπισης των περιστατικών και υπάρχει ενιαία εθνική στρατηγική ή κάθε παραβίαση αντιμετωπίζεται αποσπασματικά, μέχρι να ξεχαστεί;
Στα κρίσιμα αυτά ερωτήματα απαντά στο Geopolitico.gr ο Ναύαρχος Λ.Σ. ε.α. Νίκος Ι. Σπανός, πρώην Διευθυντής Λιμενικής Αστυνομίας και Ελέγχου Αλιείας και δικαστικός πραγματογνώμονας ναυτικών ατυχημάτων. Με τη γνώση του ανθρώπου που έχει υπηρετήσει στο πεδίο, προσεγγίζει το ζήτημα από νομική, επιχειρησιακή και γεωπολιτική σκοπιά και εξηγεί γιατί η παράνομη τουρκική αλιεία δεν αποτελεί απλώς παραβίαση της αλιευτικής νομοθεσίας. Αποτελεί εργαλείο της «Γαλάζιας Πατρίδας» και ζήτημα εθνικής κυριαρχίας, ασφάλειας και έμπρακτης εφαρμογής του Διεθνούς Δικαίου.
Τι λέει το Διεθνές Δίκαιο για την αλιεία;
«Το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS 1982), το οποίο αποτελεί το θεμελιώδες διεθνές νομικό πλαίσιο για τις θαλάσσιες ζώνες, αναγνωρίζει στο παράκτιο κράτος πλήρη κυριαρχία στα χωρικά του ύδατα. Αυτό σημαίνει ότι μόνο το παράκτιο κράτος αποφασίζει ποιος μπορεί να ασκεί αλιευτική δραστηριότητα εντός των χωρικών του υδάτων. Η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στην UNCLOS. Ωστόσο, πολλές από τις βασικές διατάξεις της, όπως αυτές που αφορούν την κυριαρχία στα χωρικά ύδατα, θεωρούνται πλέον εθιμικό διεθνές δίκαιο και δεσμεύουν όλα τα κράτη. Επομένως, η είσοδος τουρκικών αλιευτικών στα ελληνικά χωρικά ύδατα χωρίς άδεια συνιστά παραβίαση της ελληνικής κυριαρχίας και της ελληνικής αλιευτικής νομοθεσίας, ανεξάρτητα από τις πολιτικές θέσεις που διατυπώνει η Άγκυρα».
Από πότε χρονικά προκύπτει το ζήτημα της παράνομης αλιείας των Τούρκων στο Αιγαίο;
«Το φαινόμενο δεν είναι καινούριο. Καταγράφεται ήδη από τη δεκαετία του 1990, όμως από το 2015 και μετά παρατηρείται σημαντική ποιοτική και ποσοτική κλιμάκωση. Τα τελευταία χρόνια οι παραβιάσεις εμφανίζουν μεγαλύτερη διάρκεια, καλύτερη οργάνωση και επαναλαμβανόμενη παρουσία σε συγκεκριμένες περιοχές. Δεν πρόκειται πλέον για μεμονωμένα περιστατικά, αλλά για ένα επαναλαμβανόμενο επιχειρησιακό μοτίβο που δημιουργεί τετελεσμένα και δοκιμάζει τις ελληνικές αντιδράσεις. Πρόσφατες καταγγελίες του Ινστιτούτου «Αρχιπέλαγος» επανέφεραν έντονα το ζήτημα, αναφέροντας πολυήμερη παρουσία τουρκικών μηχανότρατων εντός ελληνικών χωρικών υδάτων».
Σε ποιες περιοχές της Ελλάδας υπάρχει έντονη δραστηριότητα;
Οι περισσότερες παραβάσεις καταγράφονται στη θαλάσσια περιοχή Σάμου – Φούρνων – Αγαθονησίου – Αρκιών – Πάτμου, γύρω από τη Χίο, στη Λέσβο, στα Δωδεκάνησα, αλλά κατά διαστήματα και στις Κυκλάδες. Αν επιβεβαιώνεται παρουσία τουρκικού αλιευτικού σε μικρή απόσταση από την Τήνο, πρόκειται για ιδιαίτερα σοβαρό περιστατικό, καθώς μεταφέρει το πρόβλημα βαθύτερα στο κεντρικό Αιγαίο και όχι μόνο στις παραμεθόριες περιοχές».
Ποια είναι τα προβλήματα που δημιουργούνται για τους Έλληνες ψαράδες;
«Οι συνέπειες είναι πολλαπλές. Πρώτον, οικονομικές. Οι Έλληνες αλιείς βλέπουν τα εισοδήματά τους να μειώνονται λόγω της υπεραλίευσης. Δεύτερον, περιβαλλοντικές. Η χρήση μηχανότρατας σε ευαίσθητα οικοσυστήματα προκαλεί σοβαρή υποβάθμιση του θαλάσσιου περιβάλλοντος και καταστρέφει τα ιχθυαποθέματα. Τρίτον, επιχειρησιακές. Δημιουργούνται εντάσεις μεταξύ αλιέων, αυξάνεται ο κίνδυνος ατυχημάτων και απαιτείται συνεχής κινητοποίηση του Λιμενικού Σώματος. Τέλος, υπάρχει και η γεωπολιτική διάσταση. Όταν μια παράνομη δραστηριότητα επαναλαμβάνεται χωρίς ουσιαστικό κόστος για τον παραβάτη, δημιουργείται η λανθασμένη εντύπωση μιας “κανονικότητας”, την οποία στη συνέχεια επιχειρεί να αξιοποιήσει πολιτικά η άλλη πλευρά».
Ποια παραθυράκια προσπαθεί να εκμεταλλευτεί η Τουρκία με αφορμή τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό της Ελλάδας;
«Η Τουρκία επιχειρεί διαχρονικά να μετατρέψει μια παράνομη πρακτική σε εργαλείο πολιτικής πίεσης. Ο ελληνικός Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός αποτυπώνει διοικητικά και αναπτυξιακά τη χρήση του θαλάσσιου χώρου σύμφωνα με το διεθνές και ευρωπαϊκό δίκαιο. Η Άγκυρα προσπαθεί να εμφανίσει ότι οποιαδήποτε ελληνική διοικητική πράξη δήθεν επηρεάζει “αμφισβητούμενες περιοχές”, ώστε να ενισχύσει το αφήγημα των λεγόμενων “γκρίζων ζωνών” ή της “Γαλάζιας Πατρίδας”. Η παράνομη παρουσία αλιευτικών χρησιμοποιείται συχνά ως ένα χαμηλής έντασης μέσο προβολής αυτών των διεκδικήσεων.
Ποια είναι η αντίδραση των ελληνικών αρχών απέναντι στους Τούρκους αλιείς;
«Σε επιχειρησιακό επίπεδο, το Λιμενικό Σώμα ανταποκρίνεται άμεσα όταν εντοπίζονται παραβιάσεις, πραγματοποιεί ελέγχους, επιβάλλει διοικητικές κυρώσεις, καταγράφει περιστατικά και, όπου είναι επιχειρησιακά εφικτό, απομακρύνει ή συλλαμβάνει τα παρανομούντα σκάφη, ενεργώντας σύμφωνα με το διεθνές, το ενωσιακό και το εθνικό δίκαιο. Ωστόσο, πρέπει να γίνει κατανοητό ότι το Λιμενικό εφαρμόζει τον νόμο και ασκεί επιχειρησιακή δράση. Δεν διαμορφώνει εξωτερική πολιτική».
Πώς πρέπει να αντιδράσει η Ελλάδα θεσμικά και διπλωματικά;
«Η αντιμετώπιση πρέπει να είναι πολυεπίπεδη! Συνεχής επιχειρησιακή παρουσία του Λιμενικού, αξιοποίηση δορυφορικών συστημάτων, drones και ηλεκτρονικής επιτήρησης, συστηματική τεκμηρίωση όλων των περιστατικών, ενημέρωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και των ευρωπαϊκών οργανισμών αλιείας, σύνδεση της παράνομης αλιείας με την ευρωπαϊκή περιβαλλοντική πολιτική, διπλωματικά διαβήματα κάθε φορά που διαπιστώνονται παραβιάσεις, είναι μερικές από τις κινήσεις με τις οποίες μπορεί να αντιδράσει η Ελλάδα. Γιατί η προστασία των θαλάσσιων πόρων δεν αποτελεί μόνο εθνικό αλλά και ευρωπαϊκό ζήτημα».
Ισχύει ότι η Ελλάδα παραχώρησε στην Τουρκία να ψαρεύει στο Αιγαίο το 2018 για την απελευθέρωση των δύο Ελλήνων στρατιωτικών; Υπήρχαν κάποια τουρκικά δημοσιεύματα στο παρελθόν που υποστήριζαν αυτό το σενάριο…
«Δεν υπάρχει κανένα επίσημο στοιχείο, καμία διεθνής συμφωνία, κανένα κυβερνητικό έγγραφο ή αποδεδειγμένο γεγονός που να τεκμηριώνει έναν τέτοιο ισχυρισμό. Ως εκ τούτου, ένας τόσο σοβαρός ισχυρισμός δεν μπορεί να υιοθετηθεί χωρίς αποδεικτικά στοιχεία. Άλλο είναι ότι κατά καιρούς παρατηρήθηκαν αυξημένες παραβιάσεις ή καταγγελίες για ανοχή, και άλλο να υποστηρίζεται ότι υπήρξε επίσημη παραχώρηση κυριαρχικού δικαιώματος. Μέχρι σήμερα δεν έχει παρουσιαστεί τέτοια απόδειξη».
Το Υπουργείο Ναυτιλίας ρίχνει διαχρονικά τις ευθύνες στο ΥΠΕΞ. Τελικά ποιος έχει την ευθύνη;
«Η πραγματικότητα είναι ότι οι αρμοδιότητες είναι διακριτές αλλά συμπληρωματικές. Το Υπουργείο Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής, μέσω του Λιμενικού Σώματος – Ελληνικής Ακτοφυλακής, έχει την επιχειρησιακή ευθύνη της επιτήρησης, της αστυνόμευσης των χωρικών υδάτων, του ελέγχου της αλιείας και της εφαρμογής της κείμενης νομοθεσίας. Το Υπουργείο Εξωτερικών έχει την αρμοδιότητα της διεθνούς διαχείρισης του ζητήματος, των διαβημάτων, της ενημέρωσης διεθνών οργανισμών και της άσκησης διπλωματικής πίεσης. Επομένως, δεν πρόκειται για ζήτημα επιλογής μεταξύ των δύο Υπουργείων. Το πρόβλημα αντιμετωπίζεται μόνο όταν επιχειρησιακή δράση και διπλωματική στρατηγική λειτουργούν απολύτως συντονισμένα. Αν υπάρχει κριτική, αυτή δεν πρέπει να αφορά το ποιος “φταίει”, αλλά το κατά πόσο υπάρχει μια ενιαία εθνική στρατηγική με συνέχεια, διαρκή επιτήρηση, τεκμηρίωση των παραβιάσεων και αξιοποίηση όλων των ευρωπαϊκών και διεθνών εργαλείων. Αυτό είναι το κρίσιμο ζητούμενο».
Το HellasVoice.gr αποτελεί ένα σύγχρονο ψηφιακό ενημερωτικό μέσο με στόχο την άμεση, αξιόπιστη και πολυθεματική ενημέρωση του κοινού. Με έμφαση στην ελληνική επικαιρότητα αλλά και σε θέματα διεθνούς ενδιαφέροντος, το HellasVoice.gr καλύπτει ένα ευρύ φάσμα ειδήσεων που αφορούν την κοινωνία, την πολιτική, την οικονομία, τον τουρισμό, την υγεία και την καθημερινότητα.
Η πλατφόρμα αξιοποιεί σύγχρονες τεχνολογίες περιεχομένου, συνδυάζοντας επιλεγμένες ειδήσεις από έγκυρες πηγές με πρωτογενές υλικό, προσφέροντας στον αναγνώστη μια ολοκληρωμένη εμπειρία ενημέρωσης. Παράλληλα, δίνεται ιδιαίτερη σημασία στη σωστή δομή των άρθρων, την ταχύτητα φόρτωσης και τη βέλτιστη εμπειρία χρήσης σε κινητές συσκευές.
Στόχος του HellasVoice.gr είναι να αποτελέσει ένα δυναμικό και αξιόπιστο σημείο αναφοράς στον χώρο της ψηφιακής ενημέρωσης, συμβάλλοντας στη διάδοση της πληροφορίας με διαφάνεια, συνέπεια και σεβασμό προς τον αναγνώστη.
