Έρθεν ο Καλομηνάς, γάλαν πία όντες πεινάς – Ο Μάιος των Ποντίων μέσα από τα ήθη, τις δοξασίες και τη λαογραφική μνήμη

Ένα πλούσιο αφιέρωμα στον Μάιο, τον μήνα που οι Έλληνες του Πόντου αποκαλούσαν Καλομηνά, παρουσιάζει ο Βασίλειος Πολατίδης στο kotsari.com, αναδεικνύοντας ένα ολόκληρο πλέγμα λαογραφικών παραδόσεων, παροιμιών, εθίμων και θρησκευτικών αναφορών.

Ο Μάιος, μήνας της ανθοφορίας, της βλάστησης και της μετάβασης προς το καλοκαίρι, είχε ιδιαίτερη θέση τόσο στον αρχαίο όσο και στον χριστιανικό κόσμο. Στην αρχαία Ρώμη συνδεόταν με τελετές προς τιμήν της Μαίας, της Νύμφης Ηγερίας και της θεάς Flora, ενώ στη δυτική Εκκλησία αφιερώθηκε στην Παρθένο Μαρία.

Στην ελληνική παράδοση ο Μάιος είναι γνωστός με πολλά ονόματα, όπως Λούλουδος, Πράσινος, Τριανταφυλλάς, Ανοιξιάτης, Φουσκοδέντρης και Κερασάρης. Στον Πόντο, όμως, κυριάρχησε το όνομα Καλομηνάς, σύνθετο από τις λέξεις «καλός» και «μήνας», δείχνοντας ακριβώς τη θετική φόρτιση που είχε στην καθημερινή ζωή των Ποντίων.

Σύμφωνα με το αφιέρωμα, ο Καλομηνάς δεν ήταν απλώς ένας μήνας του χρόνου. Ήταν σημείο αναφοράς στη γλώσσα, στα τραγούδια, στις δοξασίες και στις αγροτικές συνήθειες των Ποντίων. Από τη λέξη Καλομηνάς προέρχονταν τοπικοί τύποι όπως Καλομηνέσ’ και καλομηνέσιν, που δήλωναν κάτι «μαγιάτικο». Χαρακτηριστικός είναι ο στίχος: «τα δάκρυα̤ ’τς εκατέβαιναν Καλομηνέσ̌’ χαλάζι», δηλαδή τα δάκρυά της κατέβαιναν σαν χαλάζι του Μάη.

Στον Πόντο υπήρχαν και παροιμίες που συνέδεαν τον Μάιο με την ανθρώπινη συμπεριφορά. Στη Ματσούκα έλεγαν: «Καλομηνά πα είδα ’σεν και ξάν’ το μυτί σ’ ύλιζεν», φράση που χαρακτήριζε τον άνθρωπο που δεν αλλάζει. Στην Ίμερα και την Κρώμνη ακουγόταν το: «Έρθεν κι ο Καλομηνάς, όλ’ τρών’ κι εσύ πεινάς», ενώ στα Κοτύωρα υπήρχε η σαρκαστική έκφραση για τον αλαζόνα: «Άμον καλομηνέσ̌’ κόπρον, σ’ ιφταίρ απάν’ ’κ̌ι στέκ’», δηλαδή σαν μαγιάτικη κοπριά που δεν στέκεται πάνω στο φτυάρι.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι δοξασίες γύρω από τη βροχή του Μάη. Στα Κοτύωρα πίστευαν ότι η πρώτη βροχή του μήνα είχε τη δύναμη να «κολλίζει» το γάλα, δηλαδή να το μετατρέπει σε γιαούρτι. Στο Μεσοχάλδιο χρησιμοποιούσαν το νερό της βροχής του Καλομηνά για να πήξουν το γάλα, ενώ στο Σταυρίν ανακάτευαν καλαντόνερο, αγιασμό των Φώτων και βροχόνερο του Μάη ως μαγιά.

Ο Μάιος, όμως, είχε και τη σκοτεινή του πλευρά στη λαϊκή φαντασία. Σε περιοχές όπως η Κερασούντα θεωρείτο μήνας των μαγισσών. Για προστασία, οι κάτοικοι έφτιαχναν αυτοσχέδιους σταυρούς από βάτα ή φλοιούς, τους οποίους κρατούσαν επάνω τους ή κρεμούσαν στην εξώπορτα του σπιτιού.

Στο Σταυρίν δεν τελούνταν γάμοι τον Καλομηνά, καθώς πίστευαν ότι «Καλομηνά χαρά ’κ̌ι γίνεται», δηλαδή ότι τον Μάιο δεν γίνεται χαρά, επειδή οι νεόνυμφοι κινδύνευαν από μαγικές επήρειες. Αντίθετα, παιδί που γεννιόταν τον Μάη θεωρείτο όμορφο, γελαστό, τυχερό και αξιαγάπητο.

Η Πρωτομαγιά αποτελούσε ξεχωριστή ημέρα για τους Έλληνες του Πόντου. Στην Οινόη, οι κάτοικοι σηκώνονταν πολύ πρωί και πήγαιναν στα λιβάδια, όπου παιδιά, κορίτσια, νέες και νύφες κυλιούνταν στο χορτάρι, λέγοντας χαρακτηριστικές φράσεις που συνδέονταν με τη γονιμότητα και την ανανέωση της φύσης.

Στα Κοτύωρα και στο Τσάμπαση, σύμφωνα με τη λαογραφική μαρτυρία του Ξενοφώντα Άκογλου, την Πρωτομαγιά όλοι έβγαιναν στις εξοχές για γλέντι. Πολλοί στόλιζαν βάρκες, έστηναν φαγοπότια με μουσικές και γραμμόφωνα και επέστρεφαν στα σπίτια τους το βράδυ. Το τραγούδι «Καλώς τόνε το Μάη το χρυσο-Μάη» αποτυπώνει αυτή τη χαρά της άνοιξης και της κοινότητας.

Το αφιέρωμα καταγράφει και θρησκευτικές μνήμες του Μαΐου στον Πόντο. Στις 7 Μαΐου στη Ματσερά του Μεσοχαλδίου τιμούσαν τον Άγιο Βασίλειο, κρυπτοχριστιανό που οι Τούρκοι αποκαλούσαν Καρατζά. Στις 8 Μαΐου, στο χωριό Αντρεάντων της Αμισού, εορταζόταν ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος. Στις 9 Μαΐου τιμάται ο Άγιος Χριστοφόρος, που στον Πόντο αποδιδόταν ως Στόφορον, καθώς και ο οσιομάρτυρας Νικόλαος Βουνένης από την Τρίπολη του Πόντου. Στις 21 Μαΐου τιμώνται οι Άγιοι Κωνσταντίνος και Ελένη.

Το αφιέρωμα του Βασίλειου Πολατίδη δεν περιορίζεται σε μια απλή καταγραφή εθίμων. Αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο ο Ποντιακός Ελληνισμός αντιλαμβανόταν τον χρόνο, τη φύση, τη γονιμότητα, την υγεία, τη χαρά και τον φόβο. Ο Καλομηνάς ήταν μήνας ευλογημένος, αλλά και μήνας με δοξασίες, προλήψεις και συμβολισμούς.

Μέσα από τις παροιμίες, τα τραγούδια, τις γιορτές και τις καθημερινές πρακτικές, προβάλλει ένας κόσμος βαθιά δεμένος με τη γη, την πίστη και τη συλλογική μνήμη. Ένας κόσμος που έβλεπε στον Μάιο όχι μόνο την ομορφιά της φύσης, αλλά και τη συνέχεια της παράδοσης.