Μια ιδιαίτερα αιχμηρή παρέμβαση για τον τρόπο με τον οποίο εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ο Πόντος στην Τουρκία κάνει ο Ταμέρ Τσιλινγκίρ, με άρθρο του που δημοσιεύεται στο Geopolitico.gr.

Αφορμή αποτέλεσε δημοσίευμα του αρθρογράφου της αντιπολιτευόμενης τουρκικής εφημερίδας Sözcü, Ραχμί Τουράν, ο οποίος στις 16 Αυγούστου παρουσίασε με ιδιαίτερα θερμά λόγια το βιβλίο της καθηγήτριας Berin Ergin, «Εθνοτικές ταυτότητες στον γεωγραφικό χώρο της Τουρκίας και τα προβλήματα που προέκυψαν μετά το 1920». Ο Τουράν υποστηρίζει ότι το βιβλίο μεταφέρει τα εθνοτικά και πολιτικά ζητήματα από το πεδίο της ιδεολογίας σε εκείνο της «επιστημονικής αξιολόγησης».

Ο Τσιλινγκίρ, όμως, θέτει ευθέως το ερώτημα: πρόκειται πράγματι για επιστημονική προσέγγιση ή για αναπαραγωγή της επίσημης τουρκικής αφήγησης ενός ολόκληρου αιώνα;

«Όλα μπαίνουν στο ίδιο σακί»

Στο επίκεντρο της κριτικής του βρίσκεται η διαχρονική θεωρία ότι οι ξένες δυνάμεις επιδιώκουν τον διαμελισμό της Τουρκίας, υποκινούν τις εθνικές και θρησκευτικές κοινότητες και χρησιμοποιούν τις εξεγέρσεις ως όχημα για την επίτευξη αυτού του στόχου.

Μέσα σε αυτή την αφήγηση εντάσσονται, χωρίς ουσιαστική διαφοροποίηση, ο Σεΐχης Σαΐντ, το Ντερσίμ, το Κότσγκιρι, οι Νεστοριανοί, ο Τσερκές Ετέμ και η λεγόμενη «Ποντιακή Εξέγερση». Το συμπέρασμα που παρουσιάζεται είναι ότι όλα αποτελούσαν εκφάνσεις της προσπάθειας ξένων δυνάμεων να διαμελίσουν την Τουρκία.

Ο Τσιλινγκίρ δεν αρνείται ότι στον Εύξεινο Πόντο υπήρξαν ένοπλες ελληνικές ομάδες, οργανώσεις που εργάστηκαν για την ανεξαρτησία του Πόντου ή ότι οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής είχαν τα δικά τους γεωπολιτικά συμφέροντα.

Επιμένει, όμως, ότι η Ιστορία δεν σταματά εκεί.

Υπάρχουν οι εκκενώσεις ελληνικών χωριών, οι πορείες εξορίας, η δράση του Κεντρικού Στρατού και του Τοπάλ Οσμάν, τα Δικαστήρια Ανεξαρτησίας της Αμάσειας, οι εκτελέσεις, οι θάνατοι αμάχων και, τελικά, η εκδίωξη ενός πληθυσμού από τις πατρογονικές του εστίες.

Και εδώ ακριβώς εντοπίζει το μεγάλο κενό της επίσημης αφήγησης: το ίδιο το κράτος εξαφανίζεται ως δρων παράγοντας της Ιστορίας.

Όπως χαρακτηριστικά παρατηρεί, στην κυρίαρχη αφήγηση το κράτος δεν σκοτώνει αλλά «λαμβάνει μέτρα», δεν εξορίζει αλλά «μετακινεί πληθυσμούς», δεν εκκενώνει χωριά αλλά «διασφαλίζει την τάξη και την ασφάλεια».

Από την «Ποντιακή Εξέγερση» στην «Ποντιακή απειλή»

Το σημαντικότερο ίσως σημείο της παρέμβασης του Τσιλινγκίρ είναι ότι δεν περιορίζει αυτή τη νοοτροπία στο παρελθόν.

Υποστηρίζει ότι ο ίδιος μηχανισμός λειτουργεί ακόμη και σήμερα: μια ορθόδοξη Θεία Λειτουργία μπορεί να χαρακτηριστεί «ποντιακή απειλή», μια πολιτιστική εκδήλωση «ποντιακή προπαγάνδα», η χρήση των Ρωμαίικων «ποντιακή δράση» και η συζήτηση για όσα συνέβησαν στους Έλληνες του Ευξείνου Πόντου μεταξύ 1914 και 1923 «το ψέμα του Πόντου».

Ο συγγραφέας συνδέει μάλιστα αυτή τη διαχρονική καχυποψία με τη συζήτηση που αναπτύσσεται κάθε χρόνο γύρω από την Παναγία Σουμελά.

«Πέρασαν εκατό χρόνια», γράφει ουσιαστικά ο Τσιλινγκίρ. Η γλώσσα, όμως, παραμένει η ίδια: ο Πόντος εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται μέσα από το πρίσμα της απειλής.

Το ερώτημα που αλλάζει ολόκληρη τη συζήτηση

Ο Τσιλινγκίρ αμφισβητεί κυρίως την ευκολία με την οποία χρησιμοποιείται στην Τουρκία ο όρος «Ποντιακή Εξέγερση».

Θέτει μια σειρά ερωτημάτων: Υπήρξε πράγματι μία ενιαία και κεντρικά οργανωμένη εξέγερση ολόκληρου του ελληνικού πληθυσμού; Πότε άρχισε ο ένοπλος αγώνας και πότε οι εκτοπίσεις; Γιατί άνθρωποι εγκατέλειψαν τα χωριά τους και κατέφυγαν στα βουνά; Ποιος επιτέθηκε σε ποιον; Με ποια στοιχεία καταδικάστηκαν άνθρωποι στα Δικαστήρια της Αμάσειας;

Για τον ίδιο, χωρίς αυτά τα ερωτήματα η Ιστορία μετατρέπεται σε αναπαραγωγή μιας κρατικής θέσης.

Και η κριτική του κορυφώνεται σε ένα ακόμη βαθύτερο ζήτημα: όταν η συζήτηση πάψει να αφορά αποκλειστικά «εξεγερμένους» και αρχίσει να αφορά έναν γηγενή πληθυσμό που ζούσε επί αιώνες στις ακτές του Ευξείνου Πόντου, τότε το ερώτημα αλλάζει.

Δεν είναι πλέον μόνο «γιατί εξεγέρθηκαν;».

Είναι:

«Γιατί εξαφανίστηκαν;»

«Όχι απειλή, αλλά μνήμη»

Ο Ταμέρ Τσιλινγκίρ δεν απορρίπτει εκ προοιμίου το βιβλίο της Berin Ergin. Αντιθέτως, σημειώνει ότι πρέπει να διαβαστεί και οι πηγές του να εξεταστούν μία προς μία.

Απορρίπτει, όμως, το πλαίσιο μέσα στο οποίο παρουσιάζεται: μια Τουρκία που εμφανίζεται διαρκώς ως αθώο θύμα ξένων σχεδίων, μειονότητες που παρουσιάζονται ως υποκινούμενες και έναν Πόντο που επιστρέφει ξανά και ξανά στον δημόσιο λόγο ως «απειλή».

Το μήνυμα με το οποίο κλείνει την παρέμβασή του είναι σαφές: έπειτα από έναν αιώνα, ίσως ήρθε η στιγμή η Ιστορία να αντιμετωπιστεί χωρίς φόβο και ο Πόντος όχι ως απειλή για τη σύγχρονη Τουρκία, αλλά ως μία από τις «σιωπηλές και καταπιεσμένες μνήμες αυτής της γεωγραφίας».

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο του Ταμέρ Τσιλινγκίρ στο Geopolitico.gr.