Ενεργειακή Παιδεία και Δημόσιος διάλογος

Η ενεργειακή μετάβαση απαιτεί τεχνογνωσία, στρατηγική και καθαρή σκέψη, αλλά ο δημόσιος διάλογος στην Ευρώπη παραμένει θολός. Κατά συνέπεια, στην Ελλάδα η αγορά ηλεκτρισμού παρουσιάζεται σαν ένα απλό χρηματιστήριο, ενώ στην πραγματικότητα είναι ένα περίπλοκο σύστημα ισορροπίας, όπου η ευελιξία κοστίζει περισσότερο από την παραγωγή.

Το φυσικό αέριο, το οποίο θα παραμείνει κρίσιμο παγκοσμίως για τα επόμενα χρόνια, εμφανίζεται συχνά ως αναγκαίο κακό, αλλά στην Ελλάδα είναι εξ ολοκλήρου εισαγόμενο, αποτελώντας μια τεράστια στρατηγική αδυναμία που επιτάθηκε από την πολυετή πολιτική αντίθεση στην αξιοποίηση των εγχώριων υδρογονανθράκων.

Οι ΑΠΕ παρουσιάζονται ως δωρεάν ρεύμα, ενώ η σταθερότητα του δικτύου απαιτεί επενδύσεις που δεν φαίνονται στους τίτλους των εφημερίδων.

Η χώρα χρειάζεται μια νέα αφήγηση που να εξηγεί, γιατί η τιμή στο βενζινάδικο δεν καθορίζεται από το Brent; Γιατί το πλεόνασμα στο εμπόριο ηλεκτρικής ενέργειας δεν σημαίνει αυτόματα κέρδος; Γιατί η γειτονική Βουλγαρία κερδίζει αποθηκεύοντας ελληνικό ρεύμα τις ώρες της φτηνής υπερπαραγωγής για να το ξαναγοράζουμε ακριβά το βράδυ; γιατί οι μικρομεσαίοι μένουν εκτός των μεγάλων ενεργειακών επενδύσεων; και γιατί η ενεργειακή κυριαρχία δεν είναι σύνθημα αλλά τεχνικός στόχος;

Σε αυτή τη νέα αφήγηση, η πολιτική ηγεσία έχει την ευθύνη να κατανοήσει το σύστημα πριν το ρυθμίσει. Τα ΜΜΕ έχουν την ευθύνη να ενημερώσουν αναδεικνύοντας τις πραγματικές τεχνικές παραμέτρους. Και η κοινωνία έχει την ευθύνη να απαιτήσει διαφάνεια, όχι απλοποίηση. Η ενέργεια δεν είναι πεδίο για εύκολες απαντήσεις, είναι πεδίο για σοβαρή σκέψη.

Συχνά, χάριν εντυπωσιασμού ή λόγω έλλειψης εξειδικευμένης ανάλυσης, αναπαράγεται μια επιδερμική αφήγηση όπου οι διακυμάνσεις των τιμών παρουσιάζονται ως αποτέλεσμα μιας αυθαίρετης απόφασης, οι ΑΠΕ προβάλλονται ως πηγή χωρίς κανένα συνοδό κόστος, οι διασυνδέσεις ως αυτόματες λύσεις και το φυσικό αέριο ως ο μόνιμος ένοχος.

Αυτή η απλούστευση στερεί από τους πολίτες την ουσιαστική κατανόηση των πραγμάτων και οδηγεί την πολιτική ηγεσία στην αντιμετώπιση των συμπτωμάτων, αφήνοντας σε δεύτερη μοίρα το αίτιο του προβλήματος: ότι το σύστημα λειτουργεί με αυστηρούς κανόνες φυσικής, τεχνικής ισορροπίας και οικονομικών μηχανισμών.

Πρόσφατα άρθρα ασχολήθηκαν με τον πολύπλοκο μηχανισμό του Brent, το λογιστικό πλεόνασμα των εξαγωγών ηλεκτρισμού, την αποθήκευση ηλεκτρικής ενέργειας και την προτεραιοποίηση του Ταμείου Ανάκαμψης έναντι εμπορικών διαγωνισμών και την στροφή προς μελλοντική εκμετάλλευση εγχώριων ορυκτών καυσίμων. Είχαν έναν κοινό στόχο: να συμβάλουν στην κατανόηση της πραγματικότητας πίσω από τις εντυπώσεις. Αυτή η παρεξηγημένη πραγματικότητα αναλύεται με δέκα σημεία.

Το πρώτο μεγάλο σημείο παρεξήγησης είναι η σειρά με την οποία μπαίνουν οι μονάδες παραγωγής στο σύστημα. Η τελική τιμή δεν είναι μέσος όρος των μονάδων αλλά η οριακή τιμή. Η τελευταία μονάδα που χρειάζεται για να καλυφθεί η ζήτηση καθορίζει την τελική τιμή. Στην Ελλάδα, αυτή η μονάδα είναι συχνά η μονάδα φυσικού αερίου, όχι επειδή το αέριο επιβάλλει την τιμή, αλλά επειδή το ηλεκτρικό σύστημα έχει περιορισμένη ευελιξία και ελάχιστη δυνατότητα αποθήκευσης. Η συζήτηση για τις τιμές δεν μπορεί να γίνει χωρίς κατανόηση αυτού του φαινομένου.

Από αυτή την παρεξήγηση γεννιέται η δεύτερη ιδέα ότι οι ΑΠΕ παράγουν δωρεάν ρεύμα. Οι ΑΠΕ έχουν μηδενικό οριακό κόστος, αλλά το σύστημα πληρώνει για να τις εντάξει. Πληρώνει ευελιξία, πληρώνει εφεδρεία, πληρώνει εξισορρόπηση, πληρώνει δίκτυα. Η Ελλάδα έχει υψηλή διείσδυση ΑΠΕ αλλά όχι τους μηχανισμούς που απαιτούνται για να εκμεταλλευτεί την αξία τους. Έτσι, η μεταβλητότητα των ΑΠΕ μετατρέπεται σε κόστος ευελιξίας, και αυτό το κόστος το πληρώνει ο καταναλωτής.

Το τρίτο σημείο είναι αυτό το κόστος ευελιξίας. Η ευελιξία είναι η ικανότητα του συστήματος να αυξομειώνει ισχύ γρήγορα. Στην Ελλάδα, η ευελιξία προέρχεται σχεδόν αποκλειστικά από μονάδες φυσικού αερίου. Το αέριο είναι το “αγαπημένο” της αγοράς επειδή η χώρα έχει μικρή υδροηλεκτρική ισχύ, ελάχιστη αποθήκευση και υψηλή μεταβλητότητα παραγωγής. Το αποτέλεσμα είναι ότι η τιμή ανεβαίνει όχι λόγω ΑΠΕ, αλλά λόγω της ανάγκης να αντισταθμιστεί η μεταβλητότητα τους. Αυτή τη δομική πραγματικότητα αντιλήφθηκαν εγκαίρως οι μεγάλοι καθετοποιημένοι όμιλοι της αγοράς.

Αναπτύσσοντας παράλληλα χαρτοφυλάκια ΑΠΕ και μονάδων φυσικού αερίου, κατάφεραν να αντισταθμίζουν τους κινδύνους της αγοράς, αξιοποιώντας την παραγωγή ΑΠΕ όταν οι τιμές είναι ευνοϊκές και εξασφαλίζοντας σταθερά έσοδα από την παροχή ευελιξίας μέσω του αερίου όταν η πράσινη παραγωγή υποχωρεί.

Ετσι προκύπτει το τέταρτο σημείο, η αποθήκευση ενέργειας. Η αποθήκευση δεν είναι τεχνολογία του μέλλοντος. Είναι η τεχνολογία του παρόντος. Χωρίς αποθήκευση, οι ΑΠΕ δεν μπορούν να αξιοποιηθούν πλήρως, η μεταβλητότητα παραμένει υψηλή και το φυσικό αέριο παραμένει ο καθοριστής της οριακής τιμής. Η Ελλάδα χρειάζεται αποθήκευση για να μειώσει το κόστος ευελιξίας, να αυξήσει την αξία των ΑΠΕ και να περιορίσει την εξάρτηση από το ακριβό εισαγώμενο φυσικό αέριο υγροποιημένο ή οχι.

Το πέμπτο σημείο είναι οι διασυνδέσεις αλλά σπάνια εξηγείται γιατί οι διασυνδέσεις έχουν κόστος, ρίσκο και στρατηγικές συνέπειες. Οι εξαγωγές δεν είναι κέρδος αλλά  λογιστική καταγραφή. Οι εισαγωγές δεν είναι αποτυχία αλλά ανάγκη του συστήματος. Οι διασυνδέσεις μεταφέρουν όχι μόνο ενέργεια, αλλά και μεταβλητότητα, τιμές και συμφόρηση.

Η Ελλάδα χρειάζεται διασυνδέσεις, αλλά χρειάζεται και στρατηγική για το πώς τις χρησιμοποιεί.

Το έκτο σημείο είναι η εφεδρεία. Η εφεδρεία είναι η ισχύς που πρέπει να είναι διαθέσιμη ανά πάσα στιγμή, ακόμη κι αν δεν χρησιμοποιείται. Η Ελλάδα πληρώνει ακριβά για εφεδρεία επειδή το σύστημα έχει υψηλή μεταβλητότητα και χαμηλή ευελιξία. Η εφεδρεία δεν είναι σπατάλη. Είναι προϋπόθεση σταθερότητας.

Το έβδομο σημείο είναι η αγορά εξισορρόπησης. Η αγορά αυτή είναι ο μηχανισμός που πληρώνει για τις γρήγορες μεταβολές ισχύος. Στην Ελλάδα, η αγορά εξισορρόπησης είναι ακριβή επειδή το σύστημα έχει υψηλή μεταβλητότητα και λίγους παίκτες που μπορούν να προσφέρουν ευελιξία. Η τιμή της εξισορρόπησης είναι συχνά υψηλότερη από την τιμή της χονδρεμπορικής αγοράς και αυτό το κόστος το πληρώνει ο καταναλωτής.

Το όγδοο σημείο είναι η ανάγκη για SMR. Τα SMR δεν είναι απλώς μια νέα τεχνολογία. Είναι εργαλείο ευελιξίας, σταθερότητας και απεξάρτησης από το φυσικό αέριο. Η Ελλάδα δεν έχει ακόμη στρατηγική για SMR, αλλά η συζήτηση πρέπει να ξεκινήσει: όχι ως ιδεολογική αντιπαράθεση, αλλά ως τεχνική ανάγκη.

Το ένατο σημείο είναι το κόστος δικτύου. Οι ΑΠΕ απαιτούν δίκτυα. Τα δίκτυα απαιτούν επενδύσεις. Οι επενδύσεις αυτές δεν εμφανίζονται στην τιμή της MWh, αλλά εμφανίζονται στους λογαριασμούς. Η Ελλάδα χρειάζεται δίκτυα για να εντάξει τις ΑΠΕ, αλλά χρειάζεται και στρατηγική για το πώς τα χρηματοδοτεί.

Το δέκατο σημείο είναι η ενεργειακή παιδεία. Τα ΜΜΕ και οι πολιτικοί παράγοντες, ανεξαρτήτου χρώματος, συχνά μιλούν για την ενέργεια με όρους εντυπώσεων, όχι με όρους συστήματος. Όμως η ενεργειακή μετάβαση είναι στην πραγματικότητα ένας ενεργειακός μετασχηματισμός και όχι μια απλή αλλαγή διακόπτη. Και ο μηχανισμός αυτός πρέπει να γίνει κατανοητός. Η ενέργεια δεν είναι απλώς παραγωγή. Είναι ισορροπία. Και η ισορροπία χρειάζεται γνώση.