Η εικόνα των τελευταίων καλοκαιριών στην Ελλάδα μπορεί να δημιουργεί την εντύπωση μιας διαδοχής εξαιρετικά θερμών ετών. Μια νέα, εκτεταμένη επιστημονική μελέτη δείχνει όμως ότι πίσω από τις ακραίες θερμοκρασίες υπάρχει μια πολύ βαθύτερη και μακροχρόνια μεταβολή: οι καύσωνες στην Ελλάδα εμφανίζονται πλέον συχνότερα, σε αρκετές περιοχές διαρκούν περισσότερο και παρουσιάζουν αυξημένη σφοδρότητα σε σχέση με τις προηγούμενες δεκαετίες.
Η έρευνα με τίτλο A Climatology of Heatwaves Over Greece for the Period 1960–2022, που δημοσιεύθηκε στο International Journal of Climatology της Royal Meteorological Society, εξετάζει την εξέλιξη των καυσώνων στην Ελλάδα σε μια περίοδο 63 ετών. Οι ερευνητές Παναγιώτης Ιωαννίδης, Άννα Μαμάρα, Βασίλειος Αρμάος και Αθανάσιος Αργυρίου χρησιμοποίησαν δεδομένα από 67 μετεωρολογικούς σταθμούς της Εθνικής Μετεωρολογικής Υπηρεσίας, καλύπτοντας ουσιαστικά ολόκληρη τη χώρα.
Η χρονική έκταση και η γεωγραφική κάλυψη είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της εργασίας. Πολλές προηγούμενες ελληνικές μελέτες είχαν στηριχθεί σε έναν ή σε λίγους μετεωρολογικούς σταθμούς. Εδώ, αντιθέτως, εξετάζεται η Ελλάδα από τη Μακεδονία και την Ήπειρο μέχρι το Αιγαίο, τα Δωδεκάνησα και την Κρήτη, με ομογενοποιημένες χρονοσειρές θερμοκρασίας.
Αύξηση των καυσώνων σχεδόν στο 80% των σταθμών
Το εντυπωσιακότερο εύρημα αφορά τη συχνότητα των ημερών καύσωνα.
Οι ερευνητές διαπιστώνουν θετικές τάσεις σχεδόν στο 80% των μετεωρολογικών σταθμών, και μάλιστα σε όλες τις κατηγορίες έντασης που εξέτασαν. Με απλά λόγια, σε ένα πολύ μεγάλο τμήμα της χώρας οι ημέρες που εντάσσονται σε επεισόδια ασυνήθιστα υψηλών θερμοκρασιών έχουν αυξηθεί σταθερά κατά τη διάρκεια των τελευταίων έξι δεκαετιών.
Η μελέτη δεν ορίζει τον καύσωνα μόνο με βάση ένα απόλυτο όριο, για παράδειγμα τους 40°C. Και αυτό έχει σημασία. Η ίδια θερμοκρασία δεν αποτελεί το ίδιο κλιματικό γεγονός στη Θεσσαλονίκη, στη Ρόδο ή σε μια ορεινή περιοχή.
Ως επεισόδιο καύσωνα θεωρείται μια περίοδος τουλάχιστον τριών συνεχόμενων ημερών, κατά τις οποίες η μέγιστη θερμοκρασία υπερβαίνει το κλιματολογικό όριο που αντιστοιχεί στη συγκεκριμένη περιοχή και στη συγκεκριμένη εποχή του έτους. Ως περίοδος αναφοράς χρησιμοποιήθηκαν τα έτη 1961–1990. Οι ερευνητές δημιούργησαν πέντε βαθμίδες έντασης, από την υπέρβαση του 75ου έως την υπέρβαση του 95ου εκατοστημορίου της μέγιστης θερμοκρασίας.
Με αυτόν τον τρόπο δεν μετρούν απλώς πόσες φορές το θερμόμετρο ξεπέρασε μια συγκεκριμένη τιμή. Καταγράφουν πόσο ασυνήθιστη είναι η θερμοκρασία για τον συγκεκριμένο τόπο και τη συγκεκριμένη ημέρα.
Δεν αυξάνεται μόνο η συχνότητα
Η μελέτη εξετάζει τρεις διαφορετικές παραμέτρους: συχνότητα, διάρκεια και σφοδρότητα των επεισοδίων.
Και στις τρεις εντοπίζονται συνολικά ανοδικές τάσεις για την περίοδο 1960–2022, αν και το ισχυρότερο και γεωγραφικά πιο εκτεταμένο σήμα αφορά τη συχνότητα. Η διάρκεια των επεισοδίων παρουσιάζει επίσης αυξητικές τάσεις, ιδιαίτερα το καλοκαίρι και το φθινόπωρο, ενώ η αύξηση της σφοδρότητας είναι περισσότερο εμφανής την άνοιξη. Σε ένα μικρό μόνο αριθμό σταθμών καταγράφονται αρνητικές τάσεις ως προς τη σφοδρότητα.
Αυτό είναι και ένα από τα σημεία που αξίζει να κρατήσουμε: η κλιματική μεταβολή δεν εκφράζεται αποκλειστικά μέσα από νέα ρεκόρ θερμοκρασίας.
Ένας καύσωνας δεν χρειάζεται κάθε φορά να καταρρίπτει το ιστορικό ρεκόρ των 44 ή 45 βαθμών για να είναι ενδεικτικός της αλλαγής του κλίματος. Η συχνότερη εμφάνιση περιόδων παρατεταμένης ασυνήθιστης ζέστης και η συσσώρευση περισσότερων ημερών καύσωνα μέσα στο έτος αποτελούν εξίσου σημαντικό κλιματικό δείκτη.
Το καλοκαίρι εμφανίζει το ισχυρότερο σήμα
Η εποχική ανάλυση αποκαλύπτει ότι η εντονότερη μεταβολή καταγράφεται, όπως θα περίμενε κανείς, το καλοκαίρι.
Για τα χαμηλότερης έντασης επεισόδια, το 94% των σταθμών παρουσιάζει στατιστικά σημαντική αύξηση στη συχνότητα των ημερών καύσωνα κατά τη θερινή περίοδο. Ακόμη όμως και για την υψηλότερη κατηγορία έντασης, το αντίστοιχο ποσοστό παραμένει στο 35,8%.
Αξιοσημείωτη είναι και η εικόνα της άνοιξης. Οι θετικές τάσεις στη συχνότητα είναι επίσης ευδιάκριτες, γεγονός που δείχνει ότι η μεταβολή δεν περιορίζεται στον παραδοσιακό πυρήνα του ελληνικού καλοκαιριού.
Η παρατήρηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε συνδυασμό με προηγούμενες έρευνες που έχουν δείξει ότι η περίοδος των καυσώνων στην Ελλάδα τείνει να διευρύνεται χρονικά. Η ίδια η νέα μελέτη παραπέμπει σε παλαιότερη έρευνα σύμφωνα με την οποία η περίοδος καύσωνα έχει επιμηκυνθεί έως και κατά επτά ημέρες ανά δεκαετία από τη δεκαετία του 1960.
Βόρεια και Δυτική Ελλάδα στο επίκεντρο της μεταβολής
Η κλιματική αλλαγή δεν εκδηλώνεται με τον ίδιο τρόπο σε ολόκληρη τη χώρα.
Η χωρική ανάλυση δείχνει ότι οι μεγαλύτερες αυξήσεις στη συχνότητα των ημερών καύσωνα εντοπίζονται κυρίως στη Βόρεια και Δυτική Ελλάδα, όπου σε ορισμένους σταθμούς η τάση φθάνει τις 0,7 έως 1 επιπλέον ημέρες καύσωνα ανά έτος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η υπόλοιπη Ελλάδα παραμένει ανεπηρέαστη. Στατιστικά σημαντικές αυξητικές τάσεις εμφανίζονται σε ολόκληρη τη χώρα, αλλά η ένταση και η μορφή της μεταβολής διαφέρουν από περιοχή σε περιοχή.
Για τα επεισόδια χαμηλότερης έντασης οι αυξητικές τάσεις είναι πολύ περισσότερο διαδεδομένες. Όσο όμως περνάμε στις ακραίες κατηγορίες καύσωνα, οι στατιστικά σημαντικές μεταβολές γίνονται περισσότερο τοπικές και συγκεντρώνονται κυρίως στη Βόρεια και Δυτική Ελλάδα.
Τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου και τα Δωδεκάνησα αποτελούν μία ξεχωριστή κλιματική περιοχή στη μελέτη, όπως και η Κρήτη με το Νότιο Αιγαίο. Η θαλάσσια επίδραση διαφοροποιεί σημαντικά την ένταση των τάσεων σε σχέση με πολλές ηπειρωτικές περιοχές, χωρίς όμως να αναιρεί τη γενικότερη μεταβολή που καταγράφεται στη χώρα.
Το Νότιο Αιγαίο στη νέα πραγματικότητα των καυσώνων
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εικόνα της νησιωτικής Ελλάδας και ειδικότερα του Αιγαίου. Η μελέτη εντάσσει νησιωτικούς μετεωρολογικούς σταθμούς σε διαφορετικές κλιματικές ζώνες και δείχνει ότι η μεταβολή των καυσώνων δεν είναι ομοιόμορφη σε ολόκληρη τη χώρα. Στις Κυκλάδες και στα Δωδεκάνησα η άμεση επίδραση της θάλασσας λειτουργεί ως σημαντικός ρυθμιστικός παράγοντας των ακραίων μέγιστων θερμοκρασιών, με αποτέλεσμα οι αυξητικές τάσεις να εμφανίζονται γενικά ηπιότερες από εκείνες που καταγράφονται σε τμήματα της ηπειρωτικής, Βόρειας και Δυτικής Ελλάδας. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι τα νησιά του Νοτίου Αιγαίου μένουν εκτός της γενικότερης κλιματικής μεταβολής. Η μακροχρόνια ανάλυση της περιόδου 1960–2022 καταγράφει και στο νησιωτικό περιβάλλον τη μετατόπιση προς συχνότερες περιόδους ασυνήθιστα υψηλών θερμοκρασιών, ενώ το συνολικό εύρημα της έρευνας είναι ότι η συχνότητα των ημερών καύσωνα αυξάνεται στο μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής επικράτειας. Για τις Κυκλάδες και τα Δωδεκάνησα, επομένως, το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι κατ’ ανάγκην η καταγραφή των υψηλότερων απόλυτων θερμοκρασιών της χώρας, αλλά η σταδιακή αλλαγή της συχνότητας και της διάρκειας των θερμών επεισοδίων μέσα σε ένα ήδη θερμό και ξηρό μεσογειακό περιβάλλον.
Κυκλάδες και Δωδεκάνησα: η θαλάσσια επίδραση δεν ακυρώνει την τάση
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ευρήματα για το Νότιο Αιγαίο. Η μελέτη εξετάζει χωριστά τους σταθμούς του Ανατολικού Αιγαίου και των Δωδεκανήσων, όπου περιλαμβάνονται η Ρόδος και η Κως, και εκείνους του κεντρικού και νότιου Αιγαίου, όπως η Νάξος και η Μήλος. Η εικόνα δεν είναι απολύτως ομοιόμορφη: η επίδραση της θάλασσας συγκρατεί σε έναν βαθμό τις ακραίες μέγιστες θερμοκρασίες και οι αυξητικές τάσεις είναι γενικά μικρότερες από εκείνες που παρατηρούνται στη Βόρεια και Δυτική Ελλάδα. Παρ’ όλα αυτά, η γενική κατεύθυνση παραμένει ανοδική και στα νησιά. Στα Δωδεκάνησα και στο Ανατολικό Αιγαίο καταγράφονται θετικές τάσεις στη συχνότητα των επεισοδίων καύσωνα, ενώ η διάρκεια τους παρουσιάζει επίσης αύξηση, της τάξης περίπου των 0,08 έως 0,25 ημερών ανά έτος, ανάλογα με την έντασή τους. Η Ρόδος και η Κως εμφανίζουν σε επιμέρους μήνες και κατηγορίες ορισμένες εξαιρέσεις, γεγονός που υπογραμμίζει ότι η κλιματική μεταβολή δεν εξελίσσεται με τον ίδιο τρόπο σε κάθε νησί. Το βασικό συμπέρασμα, ωστόσο, παραμένει: και στο Νότιο Αιγαίο η περίοδος της ακραίας ζέστης αποκτά μεγαλύτερη παρουσία μέσα στο έτος, ακόμη κι αν τα νησιά δεν καταγράφουν πάντοτε τις υψηλότερες απόλυτες θερμοκρασίες της χώρας.
Κάτι αλλάζει καθαρά από τη δεκαετία του 1980
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ίσως το πιο αποκαλυπτικό τμήμα της έρευνας: η αναζήτηση των χρονικών σημείων στα οποία αλλάζει αισθητά η συμπεριφορά των χρονοσειρών.
Οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν ειδική στατιστική ανάλυση για να εντοπίσουν τα λεγόμενα changepoints, τα σημεία δηλαδή στα οποία μια μακροχρόνια σειρά δεδομένων περνά σε διαφορετικό καθεστώς.
Για τη συχνότητα των καυσώνων, πολλά από αυτά τα σημεία αλλαγής εντοπίζονται στη δεκαετία του 1980 και έως τα μέσα της δεκαετίας του 1990. Για τη διάρκειά τους, η αλλαγή εμφανίζεται κατά κανόνα αργότερα — από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 και, ανάλογα με την ένταση των φαινομένων, μέσα στις δεκαετίες του 1990 και του 2000.
Η σημασία αυτού του ευρήματος είναι μεγάλη.
Δεν βλέπουμε δηλαδή απλώς μια αργή, σχεδόν ανεπαίσθητη άνοδο της θερμοκρασίας επί έξι δεκαετίες. Τα δεδομένα δείχνουν χρονικές περιόδους μετά τις οποίες η συχνότητα και στη συνέχεια η διάρκεια των επεισοδίων θερμής καταπόνησης περνούν σε διαφορετικό επίπεδο.
Και μετά από αυτά τα σημεία αλλαγής, η αύξηση των λιγότερο ακραίων αλλά συχνότερων καυσώνων γίνεται ακόμη περισσότερο εμφανής.
Ο καύσωνας από «ακραίο γεγονός» σε επαναλαμβανόμενο κλιματικό κίνδυνο
Ίσως εδώ βρίσκεται και η σημαντικότερη πολιτική διάσταση της μελέτης.
Το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής δεν είναι μόνο ότι μπορεί να φέρει έναν πρωτοφανή καύσωνα. Είναι ότι αυξάνει την πιθανότητα η ακραία ζέστη να αποτελεί επαναλαμβανόμενη κατάσταση μέσα στην ίδια θερινή περίοδο.
Και αυτό αλλάζει εντελώς το είδος της πίεσης που δέχεται μια χώρα.
Περισσότερες ημέρες καύσωνα σημαίνουν μεγαλύτερη διάρκεια θερμικής καταπόνησης για τον ανθρώπινο οργανισμό, αυξημένες ενεργειακές ανάγκες για ψύξη, μεγαλύτερη πίεση στα ηλεκτρικά δίκτυα και στους υδάτινους πόρους και μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα κατά τα οποία η βλάστηση βρίσκεται σε εξαιρετικά ξηρές και θερμές συνθήκες.
Η ίδια η μελέτη επισημαίνει ότι η αυξανόμενη συχνότητα και ένταση των ακραίων θερμικών επεισοδίων ενισχύει την ανάγκη για στοχευμένες πολιτικές, μεγαλύτερη ετοιμότητα απέναντι στις φυσικές καταστροφές και στρατηγικές προσαρμογής και μετριασμού.
Και αυτή είναι μια ουσιαστική μετατόπιση στον τρόπο με τον οποίο χρειάζεται πλέον να αντιμετωπίζουμε τον καύσωνα στην Ελλάδα: όχι αποκλειστικά ως ένα ακραίο μετεωρολογικό φαινόμενο μερικών ημερών, αλλά ως έναν κλιματικό κίνδυνο που αποκτά συχνότητα, διάρκεια και επαναληπτικότητα.
Η Μεσόγειος σε μια νέα κλιματική πραγματικότητα
Τα ελληνικά δεδομένα δεν αποτελούν μεμονωμένη περίπτωση. Εντάσσονται σε μια ευρύτερη εικόνα για τη Μεσόγειο, την οποία η επιστημονική βιβλιογραφία χαρακτηρίζει μία από τις περιοχές ιδιαίτερα ευάλωτες στην κλιματική αλλαγή.
Η ίδια μελέτη παραθέτει προηγούμενες έρευνες σύμφωνα με τις οποίες στην ευρύτερη Μεσόγειο έχει αυξηθεί τόσο η ένταση όσο και η γεωγραφική έκταση των καυσώνων. Για περιοχές της Ευρώπης έχουν καταγραφεί αυξήσεις της μέγιστης χωρικής έκτασης των καυσώνων κατά 6%–8% ανά δεκαετία, ενώ οι κλιματικές προβολές για τη Νότια Ευρώπη δείχνουν περαιτέρω σημαντική αύξηση των ημερών καύσωνα εφόσον οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου παραμείνουν υψηλές.
Η νέα ελληνική μελέτη, όμως, έχει ένα ιδιαίτερο πλεονέκτημα: δεν μιλά για το τι ενδέχεται να συμβεί κάποτε στο μέλλον.
Καταγράφει αυτό που έχει ήδη συμβεί.
Σε 63 χρόνια πραγματικών μετρήσεων, από δεκάδες σταθμούς σε όλη την ελληνική επικράτεια, η μετατόπιση προς συχνότερα επεισόδια ακραίας ζέστης είναι πλέον ορατή στα δεδομένα.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο καθαρή αποτύπωση της κλιματικής αλλαγής: όχι μόνο ένα νέο ιστορικό ρεκόρ θερμοκρασίας σε κάποια ημέρα του Ιουλίου, αλλά η αργή μεταμόρφωση αυτού που κάποτε θεωρούσαμε «ασυνήθιστο» σε κάτι που εμφανίζεται ολοένα και συχνότερα.
Η μελέτη
Το άρθρο A Climatology of Heatwaves Over Greece for the Period 1960–2022 των Panagiotis Ioannidis, Anna Mamara, Vasileios Armaos και Athanassios A. Argiriou δημοσιεύθηκε στο International Journal of Climatology της Royal Meteorological Society. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από το Εργαστήριο Φυσικής της Ατμόσφαιρας του Πανεπιστημίου Πατρών σε συνεργασία με την Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία και βασίζεται σε ομογενοποιημένα δεδομένα μέγιστης ημερήσιας θερμοκρασίας από 67 σταθμούς της ΕΜΥ για την περίοδο 1960–2022. Η εργασία είναι ανοικτής πρόσβασης.
The post Οι καύσωνες αλλάζουν την Ελλάδα – Τι αποκαλύπτουν 63 χρόνια μετεωρολογικών δεδομένων first appeared on Real Voice 99.5.
Το HellasVoice.gr αποτελεί ένα σύγχρονο ψηφιακό ενημερωτικό μέσο με στόχο την άμεση, αξιόπιστη και πολυθεματική ενημέρωση του κοινού. Με έμφαση στην ελληνική επικαιρότητα αλλά και σε θέματα διεθνούς ενδιαφέροντος, το HellasVoice.gr καλύπτει ένα ευρύ φάσμα ειδήσεων που αφορούν την κοινωνία, την πολιτική, την οικονομία, τον τουρισμό, την υγεία και την καθημερινότητα.
Η πλατφόρμα αξιοποιεί σύγχρονες τεχνολογίες περιεχομένου, συνδυάζοντας επιλεγμένες ειδήσεις από έγκυρες πηγές με πρωτογενές υλικό, προσφέροντας στον αναγνώστη μια ολοκληρωμένη εμπειρία ενημέρωσης. Παράλληλα, δίνεται ιδιαίτερη σημασία στη σωστή δομή των άρθρων, την ταχύτητα φόρτωσης και τη βέλτιστη εμπειρία χρήσης σε κινητές συσκευές.
Στόχος του HellasVoice.gr είναι να αποτελέσει ένα δυναμικό και αξιόπιστο σημείο αναφοράς στον χώρο της ψηφιακής ενημέρωσης, συμβάλλοντας στη διάδοση της πληροφορίας με διαφάνεια, συνέπεια και σεβασμό προς τον αναγνώστη.
