Το ΝΑΤΟ πληρώνει την Τουρκία για να μην γίνει αυτό που είναι ήδη
Γράφει ο Σάι Γκαλ, Το Βήμα
Η πολιτική του ΝΑΤΟ απέναντι στην Τουρκία βασίζεται σε μια ληγμένη προειδοποίηση: πιέστε την Άγκυρα και μπορεί να στραφεί προς τη Μόσχα, το Πεκίνο ή την Τεχεράνη. Αυτό το μέλλον έχει ήδη φτάσει. Η Τουρκία είναι στρατηγικά εξωτερική και θεσμικά εσωτερική, οικοδομώντας ρυθμίσεις ασφαλείας εκτός του ΝΑΤΟ, διατηρώντας παράλληλα την ισχύ της εντός αυτού.
Στη Σύνοδο Κορυφής της Άγκυρας τον Ιούλιο, κάθε Σύμμαχος, συμπεριλαμβανομένης της Τουρκίας, επιβεβαίωσε την ακλόνητη δέσμευσή του στο Άρθρο 5, χαρακτήρισε τη Ρωσία ως μακροπρόθεσμη απειλή για την ευρωατλαντική ασφάλεια και επανέλαβε ότι το Ιράν δεν πρέπει ποτέ να αποκτήσει πυρηνικά όπλα. Εβδομάδες αργότερα, η Τουρκία υπέγραψε τη Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας με τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν, βάσει της οποίας μια ένοπλη επίθεση σε έναν από τους τρεις θεωρείται επίθεση και στους τρεις. Ο Υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν περιέγραψε τη ρήτρα ως «τεχνικά ίδια με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ». Αυτή την εβδομάδα, ο Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δήλωσε ότι η Τουρκία θα εξετάσει το ενδεχόμενο πλήρους ένταξης στον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης, με επικεφαλής την Κίνα και τη Ρωσία, ενώ επέμεινε ότι αυτό δεν χρειάζεται να αλλάξει τους δεσμούς της Τουρκίας με το ΝΑΤΟ ή τη Δύση.
Η Άγκυρα συσσωρεύει συστήματα ασφαλείας, εξάγοντας αξία από το καθένα χωρίς να εξαρτάται αποκλειστικά από κανένα. Το ΝΑΤΟ της παρέχει πρόσβαση σε δυτικές αποφάσεις, πληροφορίες, διαλειτουργικότητα και δύναμη αποκλεισμού στο πλαίσιο συναίνεσης. Η Μέκκα προσθέτει ένα πλαίσιο αμοιβαίας άμυνας με τη Σαουδική Αραβία και το πυρηνικά εξοπλισμένο Πακιστάν. Η Σαγκάη προσφέρει θεσμική εμβέλεια παράλληλα με την Κίνα, τη Ρωσία και το Ιράν. Η αναπτυσσόμενη αμυντική βιομηχανία της Τουρκίας μειώνει τη δυτική επιρροή. Η Μόσχα προμηθεύει ενέργεια και πυρηνικές υποδομές, ενώ παράλληλα διευρύνει το γεωγραφικό πλάτος της Άγκυρας.
Η Τουρκία δεν χρειάζεται να αποχωρήσει από το ΝΑΤΟ. Η αποχώρηση θα αποτελούσε υποβάθμιση.
Καμία άλλη συμφωνία δεν δίνει στην Άγκυρα τον ίδιο συνδυασμό δυτικής πρόσβασης και εξουσίας επί των δυτικών αποφάσεων. Η ένταξη επιτρέπει στην Τουρκία να εισέλθει σε αντίπαλα συστήματα χωρίς να παραδώσει την έδρα της στο ΝΑΤΟ. Η Τουρκία αντιστέκεται επιλεκτικά στη Μόσχα όπου τα συμφέροντα αποκλίνουν, υποστηρίζοντας την Ουκρανία σε σημαντικούς τομείς και περιορίζοντας τη διέλευση πολεμικών πλοίων βάσει της Σύμβασης του Μοντρέ. Ταυτόχρονα, αγόρασε το σύστημα S-400 που το ΝΑΤΟ δεν μπορούσε να ενσωματώσει, απομακρύνθηκε από το πρόγραμμα F-35, τοποθέτησε τη Rosatom στο κέντρο του πυρηνικού σταθμού Akkuyu, διατήρησε τους ρωσικούς ενεργειακούς διαδρόμους και παρέμεινε εκτός του καθεστώτος κυρώσεων της Δύσης. Οντότητες με έδρα την Τουρκία έχουν επανειλημμένα συμμετάσχει σε αμερικανικές και ευρωπαϊκές ενέργειες κατά δικτύων που τροφοδοτούν τη στρατιωτικοβιομηχανική βάση της Ρωσίας ή παρακάμπτουν τους περιορισμούς. Στο Μπισκέκ αυτή την εβδομάδα, καθώς ο Ερντογάν άνοιξε την πόρτα για πλήρη ένταξη στον Οργανισμό Συνεργασίας του Σαγκά, σηματοδότησε επίσης περαιτέρω πυρηνικά έργα με τη Ρωσία.
Η υποταγή δεν είναι το κριτήριο. Η Άγκυρα συνεργάζεται όπου οι ρωσικοί δεσμοί δημιουργούν πλεονέκτημα και εξωτερικεύει το κόστος στο ΝΑΤΟ.
Η Άγκυρα και η Τεχεράνη ανταγωνίζονται σε όλη την περιοχή, ωστόσο τα τουρκικά δίκτυα εμπλέκονται επανειλημμένα σε αμερικανικές υποθέσεις που αφορούν ιρανικό πετρέλαιο, το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, εξαρτήματα πυραύλων και προμήθειες όπλων. Η Halkbank, η κρατική τράπεζα της Τουρκίας, αντιμετώπισε χρόνια διώξεων για ένα φερόμενο σχέδιο αποφυγής κυρώσεων κατά του Ιράν ύψους πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων, προτού η υπόθεση απορριφθεί τον Ιούνιο του 2026 βάσει συμφωνίας με την κυβέρνηση Τραμπ, χωρίς παραδοχή αδικήματος. Ένα αμυντικό σύμφωνο που διαμορφώθηκε εν μέρει από την ανησυχία για το Ιράν δεν έχει κλείσει τα κανάλια από τα οποία επωφελείται η Τεχεράνη. Η Τουρκία δεν χρειάζεται να συμμαχήσει με το Ιράν για να το επιτρέψει.
Η Μέκκα δημιουργεί μια δεύτερη υποχρέωση συλλογικής άμυνας. Οι τουρκικές δυνάμεις μπορούν πλέον να δεσμευτούν βάσει μιας εγγύησης τύπου Άρθρου 5 που αφορά τη Σαουδική Αραβία και το πυρηνικά εξοπλισμένο Πακιστάν, εκτός οποιασδήποτε απόφασης του ΝΑΤΟ.
Εάν η Μέκκα παρασύρει τις τουρκικές δυνάμεις σε έναν πόλεμο του Κόλπου, το ΝΑΤΟ δεν έχει καμία υποχρέωση να ακολουθήσει, αλλά πρέπει να απορροφήσει τις συνέπειες μιας εισόδου ενός σημαντικού Συμμάχου σε μια σύγκρουση υπό εξωτερική εγγύηση. Εάν η Άγκυρα χρησιμοποιήσει βία κατά της Ελλάδας βάσει του ισχυόμενου casus belli της, το ζήτημα είναι ο εξαναγκασμός από έναν Σύμμαχο εναντίον ενός άλλου, όχι η συλλογική άμυνα εναντίον ενός εξωτερικού επιτιθέμενου.
Παρ’ όλα αυτά, το ΝΑΤΟ κατακερματίζει το τουρκικό πρόβλημα σε ξεχωριστά αρχεία: τους S-400 ως προμήθεια, τη διαρροή ρωσικών κυρώσεων ως επιβολή, το Ιράν ως κυρώσεις, την Ελλάδα ως διαμάχη για το Αιγαίο, την Κύπρο ως παγωμένη σύγκρουση, τη Μέκκα ως περιφερειακή διαφοροποίηση και τη Σαγκάη ως διπλωματική εξισορρόπηση.
Τα θραύσματα φαίνονται διαχειρίσιμα. Το άθροισμά τους όχι.
Η Συνθήκη της Ουάσιγκτον ξεκινά με υποχρεώσεις, όχι γεωγραφία. Το Άρθρο 1 απαιτεί από τα μέρη να επιλύουν τις διεθνείς διαφορές ειρηνικά και να απέχουν από απειλές ή χρήσεις βίας που δεν συνάδουν με τους σκοπούς των Ηνωμένων Εθνών. Από το 1995, η Τουρκία διατηρεί ένα επίσημο casus belli που επιτρέπει στρατιωτικά μέσα κατά της Ελλάδας εάν η Αθήνα επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στο Αιγαίο πέραν των έξι ναυτικών μιλίων. Μια διαρκής απειλή πολέμου εναντίον ενός άλλου Συμμάχου πλήττει άμεσα αυτή την υποχρέωση.
Το Άρθρο 1 δεν σταματά στα σύνορα του ΝΑΤΟ. Η Κύπρος βρίσκεται εκτός της Συμμαχίας· ο περιορισμός των απειλών και της χρήσης βίας δεν σταματά. Η συνεχιζόμενη στρατιωτική παρουσία και ο αποτελεσματικός έλεγχος της Τουρκίας στη βόρεια Κύπρο δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν ως εξωτερικές προς αυτήν την υποχρέωση. Η ένταξη στο ΝΑΤΟ δεν μπορεί να ξαναγράψει την κυριαρχία, να απορροφήσει κατεχόμενα εδάφη στο Άρθρο 5 ή να εξαιρέσει τον καταναγκασμό εναντίον τρίτου κράτους από το Άρθρο 1.
Το προοίμιο της Συνθήκης αναφέρει τη δημοκρατία, την ατομική ελευθερία και το κράτος δικαίου. Το Άρθρο 2 δεσμεύει τους Συμμάχους να ενισχύσουν τους ελεύθερους θεσμούς. Η δημοκρατική οπισθοδρόμηση της Τουρκίας αποκλίνει από αυτή τη συμφωνία.
Το Άρθρο 3 απαιτεί από τους Συμμάχους να διατηρούν και να αναπτύσσουν την ατομική και συλλογική τους ικανότητα να αντιστέκονται σε ένοπλες επιθέσεις. Οι S-400 μείωσαν τη διαλειτουργικότητα. Το ίδιο το ΝΑΤΟ αντιμετωπίζει τους ανθεκτικούς ενεργειακούς πόρους ως απαίτηση του Άρθρου 3. Το Ακούγιου ενσωματώνει έναν ρωσικό κρατικό φορέα εκμετάλλευσης εντός υποδομής που η Συμμαχία ορίζει ως απαραίτητη για τη συλλογική άμυνα.
Το Άρθρο 8 απαγορεύει σε ένα μέρος να αναλάβει διεθνή δέσμευση που αντίκειται στη Συνθήκη. Η πλήρης ένταξη της Τουρκίας στον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης θα την εμπλέκει άμεσα. Οι κανόνες προσχώρησης στον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης απαιτούν οι διεθνείς δεσμεύσεις ασφαλείας ενός αιτούντος να συμμορφώνονται με τις συνθήκες και τα κείμενα του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης, φέρνοντας την Άγκυρα αντιμέτωπη με αντίπαλα καθεστώτα συμβατότητας.
Η επίμονη τουρκική συμπεριφορά εμπλέκει το δόγμα της ουσιώδους παραβίασης.
Το Άρθρο 60 της Σύμβασης της Βιέννης επιτρέπει στα άλλα μέρη, αποφασίζοντας ομόφωνα, να αναστείλουν ή να τερματίσουν τις συμβατικές σχέσεις με ένα κράτος που έχει διαπράξει ουσιώδη παραβίαση, συμπεριλαμβανομένης της παραβίασης διάταξης ουσιώδους για το αντικείμενο ή τον σκοπό της συνθήκης. Η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος της Σύμβασης της Βιέννης, αλλά το δόγμα αντικατοπτρίζει ουσιαστικά το εθιμικό διεθνές δίκαιο.
Το παραβαίνον κράτος δεν έχει δικαίωμα αρνησικυρίας επί των συνεπειών της δικής του ουσιώδους παραβίασης.
Το ΝΑΤΟ δεν έχει χρησιμοποιήσει ποτέ αυτή την οδό. Η απουσία προηγούμενου δεν αποτελεί νομική ανικανότητα. Η σιωπή της Συνθήκης σχετικά με την αποβολή δεν δημιουργεί ασυλία από το γενικό δίκαιο των συνθηκών.
Το εμπόδιο είναι η εξάρτηση. Η Άγκυρα την εκμεταλλεύτηκε.
Καθυστερώντας την ένταξη της Σουηδίας, η Τουρκία χρησιμοποίησε την ομοφωνία των Συμμάχων για να διαπραγματευτεί την πώληση των αμερικανικών F-16. Νωρίτερα, ανέκοψε τα αμυντικά σχέδια του ΝΑΤΟ για την Πολωνία και τις χώρες της Βαλτικής, ενώ παράλληλα άσκησε πιέσεις στη Συμμαχία για τον τρόπο που χειρίστηκε την κουρδική Μονάδα Προστασίας του Λαού (YPG) στη Συρία.
Το Άρθρο 5 δεν αποτελεί πλέον τη βάση της πολιτικής ασφαλείας της Άγκυρας. Δεν μπορεί να προστατεύσει αξιόπιστα την Τουρκία από πολέμους που προκαλούνται από τον δικό της καταναγκασμό, ωστόσο λειτουργεί ως πιστωτική γραμμή πίσω από μια πολιτική ασφαλείας που ούτε σχεδιάζει ούτε ελέγχει η Συμμαχία.
Η αξία της συμμαχίας είναι η καθαρή ασφάλεια.
Η τουρκική γεωγραφία είναι ένα πάγιο περιουσιακό στοιχείο που η Άγκυρα νοικιάζει πίσω στη Συμμαχία. Τα Στενά, οι βάσεις, ο εναέριος χώρος και η εφοδιαστική γίνονται πολιτικά σταθμοί διοδίων μόνο και μόνο επειδή το ΝΑΤΟ δεν έχει εναλλακτικές λύσεις. Η συναίνεση είναι ο θεσμικός σταθμός διοδίων.
Ένας στρατός που βοηθά στην αποτροπή της Ρωσίας, ενώ η κυβέρνησή της βαθαίνει την εξάρτησή της από τη Ρωσία, απειλεί έναν άλλο Σύμμαχο και εμποδίζει τον συμμαχικό σχεδιασμό, δεν μπορεί να πιστωθεί σε ακαθάριστη αξία.
Η Τουρκία αποτελεί πλέον καθαρή στρατηγική υποχρέωση για τη Συμμαχία.
Η απάντηση στην τουρκική αναντικατάστατη φύση είναι ο πλεονασμός.
Το Πρωτόκολλο της Κωνσταντινούπολης το καθιστά λειτουργικό: καμία τουρκική πύλη δεν παραμένει μοναδική. Το ΝΑΤΟ πρέπει να μάθει να κινείται, να προμηθεύει, να αποφασίζει και, εάν είναι απαραίτητο, να πολεμά χωρίς την τουρκική άδεια. Η συναίνεση μείον ένα θα πρέπει να ισχύει όταν πρόκειται για παρεμπόδιση ή ουσιώδη παραβίαση από έναν Σύμμαχο, αρνούμενη το δικαίωμα βέτο στην απάντηση. Η Ελλάδα, η Ρουμανία και η Βουλγαρία θα πρέπει να απορροφήσουν περισσότερο τη νοτιοανατολική θέση του ΝΑΤΟ, ενώ η εφοδιαστική, η ενέργεια, οι πληροφορίες και η βιομηχανική ικανότητα στην Ανατολική Μεσόγειο θα πρέπει να ξεπεράσουν τον έλεγχο της Άγκυρας. Οι Σύμμαχοι θα πρέπει να προετοιμάσουν τη νομική βάση για την αναστολή ή τη λήξη.
Το ερώτημα δεν είναι πλέον πώς θα κρατηθεί η Τουρκία στο ΝΑΤΟ. Είναι αν το ΝΑΤΟ πρέπει να κρατήσει καθόλου την Τουρκία.
Το HellasVoice.gr αποτελεί ένα σύγχρονο ψηφιακό ενημερωτικό μέσο με στόχο την άμεση, αξιόπιστη και πολυθεματική ενημέρωση του κοινού. Με έμφαση στην ελληνική επικαιρότητα αλλά και σε θέματα διεθνούς ενδιαφέροντος, το HellasVoice.gr καλύπτει ένα ευρύ φάσμα ειδήσεων που αφορούν την κοινωνία, την πολιτική, την οικονομία, τον τουρισμό, την υγεία και την καθημερινότητα.
Η πλατφόρμα αξιοποιεί σύγχρονες τεχνολογίες περιεχομένου, συνδυάζοντας επιλεγμένες ειδήσεις από έγκυρες πηγές με πρωτογενές υλικό, προσφέροντας στον αναγνώστη μια ολοκληρωμένη εμπειρία ενημέρωσης. Παράλληλα, δίνεται ιδιαίτερη σημασία στη σωστή δομή των άρθρων, την ταχύτητα φόρτωσης και τη βέλτιστη εμπειρία χρήσης σε κινητές συσκευές.
Στόχος του HellasVoice.gr είναι να αποτελέσει ένα δυναμικό και αξιόπιστο σημείο αναφοράς στον χώρο της ψηφιακής ενημέρωσης, συμβάλλοντας στη διάδοση της πληροφορίας με διαφάνεια, συνέπεια και σεβασμό προς τον αναγνώστη.