Λίβερα: Ο Πόντος στη μνήμη ενός χωριού

Γράφει ο Σουάτ Τουράν

—

Γεννήθηκα στη Λίβερα. Έζησα εκεί μέχρι την ηλικία των τεσσάρων ετών· ύστερα επέστρεφα κάθε καλοκαίρι. Ένα σημαντικό μέρος της παιδικής μου ηλικίας πέρασε μέσα σε μια γεωγραφία της οποίας την ιστορία τότε δεν γνώριζα.

Φυλάγαμε τις αγελάδες, μαζεύαμε φουντούκια, περιπλανιόμασταν στις πλαγιές όπου θέριζαν τα χόρτα και παίζαμε ανάμεσα στα ερείπια παλιών κτισμάτων. Δεν γνωρίζαμε ποιοι είχαν χτίσει εκείνα τα κτίρια, ποιανού ήταν τα σπίτια ούτε γιατί είχαν μείνει άδεια. Για εμάς, ήταν απλώς το χωριό.

Ήταν ένας οικείος κόσμος με σπίτια, κήπους, στάβλους, ζώα και τα μέρη όπου παίζαμε.

Χρόνια αργότερα, όταν άρχισα να μαθαίνω το παρελθόν της Λίβερας, άρχισα να βλέπω διαφορετικά τον τόπο όπου πέρασα τα παιδικά μου χρόνια. Έμαθα πως πίσω από έναν παλιό τοίχο, ένα γκρεμισμένο κτίσμα ή έναν σωρό από πέτρες είχαν κάποτε ζήσει άνθρωποι.

Σε εκείνα τα σπίτια είχαν ζήσει οικογένειες, είχαν μεγαλώσει παιδιά, άνθρωποι είχαν δουλέψει στα χωράφια, είχαν προσευχηθεί, είχαν χαρεί και είχαν λυπηθεί.

Και μόνο η σκέψη ότι πριν από εμάς άλλα παιδιά είχαν παίξει στα ίδια μέρη όπου παίζαμε εμείς ήταν αρκετή για να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο έβλεπα το χωριό.

Η Λίβερα, παρότι ήταν ένας μικρός οικισμός ανάμεσα στα βουνά της Ματσούκας, υπήρξε σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας μέρος ενός πολύ ευρύτερου κόσμου. Το χωριό, που σήμερα είναι γνωστό ως Yazlık, εμφανίζεται στις ιστορικές πηγές με διαφορετικές ονομασίες, όπως Doubera, Douvera και Livera.

Βρισκόταν μέσα στο δίκτυο που σχημάτιζαν οι μονές της Σουμελά, του Βαζελώνα και της Περιστερεώτας, σημαντικά θρησκευτικά και οικονομικά κέντρα του ελληνορθόδοξου κόσμου γύρω από την Τραπεζούντα.

Ιδιαίτερα η σχέση της Λίβερας με τις εκτεταμένες ιδιοκτησίες της Μονής Σουμελά ήταν σημαντική για την κατανόηση της θέσης του χωριού στην περιοχή.

Ωστόσο, η ιστορία της Λίβερας δεν μπορεί να αφηγηθεί μόνο μέσα από τα μοναστήρια.

Γύρω από αυτά ζούσαν άνθρωποι. Οι φουντουκιές, τα λιβάδια, τα σπίτια, οι στάβλοι, οι μύλοι και οι δρόμοι του χωριού αποτελούσαν μέρος της ζωής τους. Οι άνθρωποι εργάζονταν, φρόντιζαν τα ζώα τους, μεγάλωναν τα παιδιά τους, καλλιεργούσαν τα χωράφια τους και προσεύχονταν.

Η ιστορία ενός χωριού κρύβεται, ως έναν βαθμό, μέσα σε αυτές τις συνηθισμένες ζωές.

Στα οθωμανικά κατάστιχα απογραφής του 1515, η Λίβερα εμφανίζεται με πληθυσμό περίπου 333 κατοίκων, ο οποίος καταγράφεται στο σύνολό του ως χριστιανικός. Η καταγραφή αυτή αποτελεί ένα από τα σημαντικά τεκμήρια για την πρώιμη ιστορία του χωριού κατά την οθωμανική περίοδο.

Παρότι στους επόμενους αιώνες μεταβλήθηκαν τόσο η πληθυσμιακή σύνθεση όσο και η θεσμική θέση του οικισμού, η Λίβερα διατήρησε τη σημασία της στην ελληνορθόδοξη κοινωνική και θρησκευτική ζωή, ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα.

Με την ίδρυση της Επισκοπής Ροδοπόλεως το 1863, η θρησκευτική θέση του χωριού έγινε ακόμη πιο διακριτή. Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικά κέντρα της ελληνορθόδοξης ζωής, η οποία αναπτυσσόταν γύρω από την εκπαίδευση, την Εκκλησία και τη Μητρόπολη.

Για ένα μικρό ορεινό χωριό, επρόκειτο για μια αξιοσημείωτη θέση.

Προς τα τέλη του 19ου αιώνα, οι ισορροπίες στον οθωμανικό κόσμο άλλαζαν. Οι προσπάθειες συγκεντρωτισμού, οι οικονομικοί και πολιτικοί μετασχηματισμοί, η άνοδος των εθνικισμών και οι πόλεμοι κατέστησαν ακόμη πιο βαριά τα ζητήματα του πληθυσμού και της ταυτότητας στις περιοχές όπου συμβίωναν διαφορετικές κοινότητες.

Καθώς η διάλυση της Αυτοκρατορίας προχωρούσε, το πού θα ζούσαν οι άνθρωποι και μέσα σε ποιο πολιτικό καθεστώς θα βρίσκονταν μετατρεπόταν σε ολοένα και μεγαλύτερο ζήτημα.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον σημειώθηκε και η μεγάλη τομή στην ιστορία της Λίβερας.

Μετά τον Πρώτο Ιμπεριαλιστικό Πόλεμο Διαμοιρασμού, οι συνθήκες πολέμου στην Τραπεζούντα και στη Ματσούκα επηρέασαν βαθιά τη ζωή του ελληνορθόδοξου πληθυσμού.

Η καταναγκαστική εργασία, οι συλλήψεις, οι επιθέσεις, οι δολοφονίες και οι εκτοπισμοί διέλυσαν τη ζωή των χωριών. Δεν είναι σωστό να περιγράφονται όλα αυτά απλώς με τη λέξη «μετανάστευση».

Ένα σημαντικό μέρος των ανθρώπων δεν εγκατέλειψε τον τόπο όπου ζούσε με τη θέλησή του.

Κάποιοι στάλθηκαν σε καταναγκαστική εργασία, κάποιοι αναγκάστηκαν να διαφύγουν εξαιτίας της βίας και άλλοι εκτοπίστηκαν ως αποτέλεσμα πολιτικών και στρατιωτικών αποφάσεων.

Στις πηγές που αφορούν τη Λίβερα αναφέρεται ότι τον Μάιο του 1921 οι χριστιανοί άνδρες ηλικίας 20 έως 37 ετών στάλθηκαν στα τάγματα εργασίας.

Η απομάκρυνση ενός νέου ανθρώπου από το σπίτι του δεν σήμαινε απλώς ότι τον υποχρέωναν να εργαστεί. Σήμαινε ότι τον απέκοπταν από την οικογένειά του, το χωράφι του, τα ζώα του και την καθημερινή του ζωή.

Από τη σκοπιά του χωριού, μια μεγάλη διοικητική απόφαση σήμαινε πως ένα σπίτι έχανε έναν άνθρωπο.

Η επίθεση εναντίον της Λίβερας τον Μάιο του 1922 αποτέλεσε μία από τις βαρύτερες τομές στην ιστορία του χωριού.

Οι πηγές της εποχής καταγράφουν ότι οι κάτοικοι του χωριού φυλακίστηκαν, ότι συνελήφθη ο Μητροπολίτης Ροδοπόλεως Κύριλλος και ότι επτά χριστιανοί σκοτώθηκαν. Το γεγονός είχε τεθεί και στα πρακτικά του βρετανικού Κοινοβουλίου της εποχής.

Το πραγματικό βάρος τέτοιων γεγονότων δεν μπορεί να αποδοθεί μέσα από αριθμούς πληθυσμού.

Πίσω από κάθε άνθρωπο που σκοτώθηκε υπήρχε μια οικογένεια. Πίσω από κάθε άνθρωπο που συνελήφθη υπήρχαν άνθρωποι που τον περίμεναν.

Η απουσία των ανδρών που στάλθηκαν στα τάγματα εργασίας άλλαζε την καθημερινή ζωή των σπιτιών και ολόκληρου του χωριού.

Έτσι βιωνόταν η μεγάλη Ιστορία μέσα στο χωριό.

Το 1923 αποτέλεσε μια ακόμη φάση αυτού του μετασχηματισμού.

Με τη Σύμβαση και το Πρωτόκολλο περί Ανταλλαγής των Ελληνικών και Τουρκικών Πληθυσμών, της 30ής Ιανουαρίου 1923, η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας απέκτησε νομικό πλαίσιο.

Ενώ οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης και οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης εξαιρέθηκαν, το μεγαλύτερο μέρος του ελληνορθόδοξου πληθυσμού της Ανατολίας μεταφέρθηκε στην Ελλάδα.

Για τη Λίβερα, το αποτέλεσμα ήταν η μόνιμη μεταβολή της κοινωνικής δομής του χωριού.

Ο ελληνορθόδοξος πληθυσμός, που επί αιώνες αποτελούσε μέρος της ζωής του χωριού, δεν ζούσε πλέον στη Λίβερα.

Τα σπίτια, τα χωράφια, οι δρόμοι και τα κτίσματα παρέμειναν στη θέση τους· όμως οι άνθρωποι αυτών των τόπων άλλαξαν.

Εδώ προκύπτει για μένα ένα σημαντικό ερώτημα:

Το γεγονός ότι ένας οικισμός εξακολουθεί να υπάρχει ως φυσικός χώρος σημαίνει ότι συνεχίζεται και η ζωή που υπήρχε εκεί;

Ένα σπίτι μπορεί να παραμείνει όρθιο, αλλά η οικογένεια που ζούσε μέσα σε αυτό μπορεί να μην υπάρχει πλέον εκεί.

Ένα χωράφι μπορεί να εξακολουθεί να καλλιεργείται, αλλά οι άνθρωποι που το καλλιεργούν μπορεί να έχουν αλλάξει.

Ο τόπος παραμένει· όμως μπορεί να αλλάξουν το νόημα που του αποδίδεται, η γλώσσα που ακούγεται εκεί και οι μνήμες που μεταφέρονται.

Η μεταγενέστερη ιστορία της Λίβερας είναι, σε μεγάλο βαθμό, και η ιστορία αυτής της αλλαγής.

Με την ίδρυση της Δημοκρατίας άρχισε να οικοδομείται μια νέα κοινωνική τάξη πάνω στη νέα δημογραφική πραγματικότητα που είχε προκύψει μετά τον πόλεμο και την ανταλλαγή.

Η εγκατάσταση των πληθυσμών, η γεωγραφική κατανομή τους και ο καθορισμός της εθνικής ταυτότητας συγκαταλέγονταν στα σημαντικά ζητήματα του νέου κράτους.

Ο Νόμος περί Εγκατάστασης υπ’ αριθ. 2510 του 1934 αποτέλεσε επίσης ένα σημαντικό νομικό εργαλείο, το οποίο ρύθμιζε την εγκατάσταση πληθυσμών σε συγκεκριμένες περιοχές και συνέδεε την πολιτική εγκατάστασης με τον «τουρκικό πολιτισμό».

Εδώ χρειάζεται να μην εξισώνουμε μεταξύ τους διαφορετικές ιστορικές περιόδους.

Ο πόλεμος, η καταναγκαστική εργασία και οι εκτοπισμοί των τελευταίων χρόνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν αποτελούσαν τους ίδιους μηχανισμούς με τις πολιτικές εγκατάστασης και εθνικής ταυτότητας της περιόδου της Δημοκρατίας.

Κάθε περίοδος είχε τις δικές της πολιτικές συνθήκες, τους δικούς της φορείς και τους δικούς της στόχους.

Ωστόσο, όλες αυτές οι διαδικασίες άλλαξαν τον πληθυσμό, τη γλώσσα, τους θεσμούς και τις κοινωνικές σχέσεις της Λίβερας.

Μέρος αυτής της αλλαγής ήταν και η εγκατάσταση νέων ανθρώπων στα χωριά που είχαν αδειάσει μετά τον πόλεμο και την ανταλλαγή.

Υπάρχουν καταγραφές σύμφωνα με τις οποίες, μετά τις πλημμύρες του 1929, άνθρωποι από τις περιοχές του Όφεως και των Σουρμένων εγκαταστάθηκαν στην περιοχή της Ματσούκας.

Σπίτια και γη όπου προηγουμένως ζούσαν άλλοι άνθρωποι έγιναν πλέον μέρος της ζωής των νεοφερμένων.

Και εδώ έρχεται μπροστά μου ένα από τα δυσκολότερα ερωτήματα του παρελθόντος:

Σε ποιον ανήκει ένα σπίτι;

Από νομική άποψη, υπάρχει απάντηση.

Εξετάζονται οι τίτλοι ιδιοκτησίας, αναζητούνται τα κτηματολογικά αρχεία, μελετώνται οι αποφάσεις του κράτους.

Όμως η Ιστορία θέτει και άλλα ερωτήματα.

Ποιος έχτισε τους τοίχους αυτού του σπιτιού;

Ποιος γεννήθηκε εκεί;

Ποιος πέθανε εκεί;

Ποιος μεγάλωσε παιδιά εκεί;

Ποιος καλλιέργησε αυτή τη γη;

Και ύστερα, ποιος ήρθε και έχτισε τη δική του ζωή μέσα στο ίδιο σπίτι;

Για να κατανοήσουμε την ιστορία ενός χωριού πρέπει να εξετάσουμε όλα αυτά τα ερωτήματα.

Γι’ αυτό έχει σημασία και ο ίδιος ο φυσικός ιστός της Λίβερας.

Τα υλικά παλιών κτισμάτων χρησιμοποιήθηκαν ξανά, ορισμένα κτίρια απέκτησαν άλλες χρήσεις και άλλα κατεδαφίστηκαν.

Οι νεοφερμένοι έχτισαν τη δική τους ζωή μέσα στα σπίτια, στα χωράφια και στους δρόμους που είχαν δημιουργηθεί πριν από αυτούς.

Το παρελθόν δεν εξαφανίστηκε.

Δεν παρέμεινε, όμως, πάντοτε ορατό.

Περισσότερο απ’ όλα με έκαναν να σκεφτώ τα παιδιά.

Στα μέρη όπου παίζαμε εμείς είχαν παίξει πριν από εμάς άλλα παιδιά.

Κι εκείνα είχαν τρέξει, είχαν μαλώσει, είχαν γελάσει, είχαν φοβηθεί, είχαν πέσει και είχαν ξανασηκωθεί.

Ανάμεσα σε εκείνα τα παιδιά και σε εμάς είχαν μεσολαβήσει πόλεμοι, ανταλλαγές πληθυσμών και μεγάλες πολιτικές ανατροπές.

Όμως ο τόπος όπου έπαιζαν εκείνα και ο τόπος όπου παίζαμε εμείς ήταν ο ίδιος.

Η μεγάλη Ιστορία αφηγείται συνήθως μέσα από πολέμους, συμφωνίες, νόμους και αριθμούς πληθυσμού.

Όταν όμως μπαίνεις μέσα στο ίδιο το χωριό, βλέπεις τι σήμαιναν πραγματικά όλα αυτά.

Ένας πόλεμος σήμαινε έναν νέο που δεν επέστρεφε.

Ένα τάγμα εργασίας σήμαινε ένα σπίτι που έχανε τον γιο του.

Μια ανταλλαγή πληθυσμών σήμαινε ανθρώπους που ξεριζώνονταν από τον τόπο όπου είχαν γεννηθεί.

Γι’ αυτό δεν μου αρκεί να περιγράφω το παρελθόν της Λίβερας απλώς ως «ένα παλιό χωριό όπου ζούσαν Έλληνες».

Οι άνθρωποι εκεί δεν έζησαν μόνο ως εκπρόσωποι μιας ταυτότητας.

Είχαν οικογένειες, σχέσεις γειτονίας, οικονομικές σχέσεις, πίστη, συγκρούσεις, χαρές και προσδοκίες για το μέλλον.

Το να τους ορίζουμε αποκλειστικά ως «ελληνορθόδοξο πληθυσμό» αφαιρεί κάτι από την πραγματική ζωή που έζησαν.

Το ίδιο λανθασμένο θα ήταν να θεωρούμε τους σημερινούς κατοίκους της Λίβερας υπεύθυνους για όσα συνέβησαν στο παρελθόν.

Οι άνθρωποι που ζουν σήμερα εκεί έχουν τις δικές τους ζωές, τον δικό τους μόχθο και τις δικές τους μνήμες.

Η αποδοχή όσων συνέβησαν στο παρελθόν δεν σημαίνει ότι κατηγορούμε τους ανθρώπους που ζουν σήμερα.

Το γεγονός ότι διαφορετικές κοινότητες έζησαν στο παρελθόν σε μια συγκεκριμένη γεωγραφία δεν απαιτεί να αρνηθούμε την ύπαρξη των σημερινών κατοίκων της.

Απαιτεί να βλέπουμε την ιστορία αυτού του τόπου πιο ολοκληρωμένα.

Άλλο είναι να θυμόμαστε το παρελθόν και άλλο να απαιτούμε από τους σημερινούς ανθρώπους να λογοδοτήσουν γι’ αυτό.

Η δική μου σχέση με τη Λίβερα άρχισε πολύ αργότερα μέσα σε αυτή τη μακρά ιστορία.

Όταν ήμουν παιδί, δεν γνώριζα τι αφηγούνταν οι παλιοί τοίχοι, οι πέτρες και τα ερείπια.

Η Ιστορία που έμαθα χρόνια αργότερα τοποθέτησε τις εικόνες της παιδικής μου ηλικίας δίπλα στις ζωές άλλων ανθρώπων.

Σκέφτηκα τότε ότι αυτό που έβλεπα ως έναν απλό παλιό τοίχο μπορεί να ήταν ό,τι είχε απομείνει από ένα σπίτι.

Και ότι η γη πάνω στην οποία περπατούσα είχε κουβαλήσει πριν από εμένα τον μόχθο άλλων οικογενειών.

Οι τόποι που γνώριζα από τα παιδικά μου χρόνια δεν είχαν αλλάξει.

Εκείνο που είχε αλλάξει ήταν ο τρόπος με τον οποίο τους έβλεπα.

Σήμερα, όταν κοιτάζω τη Λίβερα, θυμάμαι τα παιδικά μου χρόνια.

Όμως σκέφτομαι και τις ζωές που είχαν υπάρξει εκεί πριν από τη δική μου παιδική ηλικία.

Δεν είναι δυνατόν να ανασυνθέσουμε ολόκληρες τις ιστορίες τους.

Κάποια κτίσματα εξαφανίστηκαν, κάποια ονόματα ξεχάστηκαν και κάποιες αφηγήσεις δεν μεταδόθηκαν ποτέ.

Κι όμως, το παρελθόν δεν χάθηκε ολοκληρωτικά.

Τα ίχνη του εξακολουθούν να είναι ορατά στα ερείπια των παλιών κτισμάτων, στη μορφή του τόπου, στα αρχεία και στις αφηγήσεις.

Ίσως, τελικά, Ιστορία να είναι και αυτό:

να μπορούμε να διαβάζουμε τα ίχνη που άφησαν πίσω τους εκείνοι που δεν μπορούν πια να μιλήσουν.

Η ιστορία της Λίβερας είναι για μένα ταυτόχρονα μια προσωπική μνήμη και μέρος ενός πολύ ευρύτερου ιστορικού μετασχηματισμού.

Ο ελληνορθόδοξος κόσμος του Πόντου, οι πολιτικές μεταβολές της ύστερης οθωμανικής περιόδου, οι πόλεμοι, η καταναγκαστική εργασία, η βία, οι εκτοπισμοί, η ανταλλαγή πληθυσμών του 1923 και οι πολιτικές εγκατάστασης της περιόδου της Δημοκρατίας άφησαν τα ίχνη τους και σε αυτόν τον μικρό οικισμό.

Για μένα, η προσπάθεια να κατανοήσω την ιστορία της Λίβερας σημαίνει, ως έναν βαθμό, να προσπαθώ να καταλάβω μέσα σε ποια Ιστορία περπατούσα ως παιδί χωρίς να το γνωρίζω.

Όταν κοιτάζουμε την ιστορία ενός χωριού, δεν αρκεί να ρωτάμε μόνο: «Ποιοι έζησαν εδώ;»

Πρέπει επίσης να ρωτάμε υπό ποιες συνθήκες διακόπηκαν οι ζωές κάποιων ανθρώπων, ποιοι έμειναν, ποιοι ήρθαν αργότερα και τι είδους ίχνη άφησαν όλοι αυτοί οι άνθρωποι πάνω στην ίδια γη.

Σχετικά με τον συγγραφέα

Ο Σουάτ Τουράν γεννήθηκε το 1969 στο χωριό Λίβερα της Ματσούκας, στην Τραπεζούντα, και από το 1973 ζει στην Αλιάγα. Κατά την περίοδο που ασχολήθηκε με τη δημοσιογραφία και τη μουσική, καταδικάστηκε για πολιτικούς λόγους και παρέμεινε στη φυλακή για τεσσεράμισι χρόνια. Ασχολείται με ζητήματα τοπικής πολιτικής, εργασίας και δημοκρατικής κοινωνίας και γράφει για την εργασία, την οικολογία και την αστική πολιτική. Τον τελευταίο χρόνο είναι μέλος της διοίκησης της τοπικής οργάνωσης Αλιάγα του κόμματος DEM.

The post Λίβερα: Ο Πόντος στη μνήμη ενός χωριού first appeared on PontosVoice – H δική σου ΚΑΘΑΡΗ Ποντιακή φωνή.

Πηγή: Read More