Σουμελά: Η υπόσχεση του Σαββίδη, η ιστορική λειτουργία και ο φόβος της Τουρκίας

Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης

Πέρασαν δέκα χρόνια από τότε που, το 2016, γράφαμε για πρώτη φορά ότι πίσω από τη διακοπή της Θείας Λειτουργίας του Δεκαπενταύγουστου στην Παναγία Σουμελά της Τραπεζούντας υπήρχαν ζητήματα που ξεπερνούσαν κατά πολύ τις εργασίες αποκατάστασης και την ασφάλεια του μνημείου.

Σήμερα, το 2026, το ερώτημα επιστρέφει ακόμη πιο επιτακτικά.

Η Μονή μπορεί να ανοίξει για Θεία Λειτουργία. Η τουρκική πλευρά το επιτρέπει. Όχι όμως στις 15 Αυγούστου, την ημέρα για την οποία είχε δοθεί εξαρχής η ιστορική άδεια το 2010.

Φέτος, όπως και πέρσι, η άδεια μετατέθηκε για τις 23 Αυγούστου 2026.

Οκτώ ημέρες διαφορά.

Φαινομενικά μικρή λεπτομέρεια. Στην πραγματικότητα, όμως, εκεί βρίσκεται ολόκληρη η ουσία της υπόθεσης.

Από το επεισόδιο του 2009 στην ιστορική επιστροφή

Για να γίνει αντιληπτή η σημασία των σημερινών εξελίξεων πρέπει να επιστρέψουμε στο καλοκαίρι του 2009.

Η Σουμελά είχε ήδη εξελιχθεί σε ισχυρό πόλο έλξης για Ποντίους από την Ελλάδα, τη Ρωσία, τη Γεωργία, την Αρμενία, την Ουκρανία και άλλες χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης.

Χιλιάδες άνθρωποι επέστρεφαν κάθε Αύγουστο στον ιστορικό Πόντο.

Εκείνη τη χρονιά σημειώθηκε το επεισόδιο που έμελλε να λειτουργήσει ως καταλύτης.

Παρουσία περίπου 2.000 ανθρώπων επιχειρήθηκε να αναπεμφθεί δέηση στον χώρο της Μονής. Όταν ο ιερέας άρχισε την ακολουθία, οι τουρκικές αρχές παρενέβησαν και τη διέκοψαν.

Η ένταση κορυφώθηκε όταν η τότε υπεύθυνη του μουσείου πήρε τα κεριά από τα χέρια του Ιβάν Σαββίδη και τα έσβησε.

Ο Σαββίδης, τότε βουλευτής της ρωσικής Δούμας και ισχυρός παράγοντας της ποντιακής ομογένειας στη Ρωσία, δεσμεύθηκε δημοσίως ότι θα εργαστεί για να επιτραπεί ξανά η ορθόδοξη λατρεία στο ιστορικό μοναστήρι.

Η κινητοποίηση υπήρξε διπλή: από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και από την πλευρά Σαββίδη, με παράλληλη ρωσική υποστήριξη.

Έναν χρόνο αργότερα ήρθε η μεγάλη ανατροπή.

15 Αυγούστου 2010: Η ημέρα που επέστρεψε η Λειτουργία

Τον Ιούνιο του 2010 η τουρκική κυβέρνηση, μέσω του τότε υπουργού Πολιτισμού Ερτουγρούλ Γκιουνάι, έδωσε άδεια για την τέλεση Θείας Λειτουργίας στη Σουμελά μία φορά τον χρόνο, στις 15 Αυγούστου.

Και έτσι, στις 15 Αυγούστου 2010, έπειτα από 88 χρόνια, η Θεία Λειτουργία επέστρεψε στο ιστορικό μοναστήρι. Της ακολουθίας προεξήρχε ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος.

Η ημέρα εκείνη γράφτηκε στην ιστορία του Ποντιακού Ελληνισμού.

Ο Βαρθολομαίος είχε μάλιστα φροντίσει να υπογραμμίσει τον αμιγώς θρησκευτικό χαρακτήρα της παρουσίας των πιστών.

«Ήρθαμε να προσευχηθούμε», ήταν το μήνυμά του.

Στη Θεία Λειτουργία μνημονεύθηκαν ακόμη και Οθωμανοί σουλτάνοι που είχαν προστατεύσει κατά περιόδους τη Μονή, ενώ ο Οικουμενικός Πατριάρχης απηύθυνε ευχές στους μουσουλμάνους για το Ραμαζάνι.

Η κορυφαία στιγμή για τους Ποντίους ήρθε όταν ο μακαριστός πλέον Μητροπολίτης Δράμας Παύλος Αποστολίδης, πρώην ηγούμενος της Παναγίας Σουμελά στο Βέρμιο, ζήτησε να ακουστεί η ποντιακή λύρα στους βράχους του όρους Μελά.

Και τραγούδησε:

«Η Παναΐα λειτουργά και ο γούμενον κοιμάται…»

Για πρώτη φορά ύστερα από δεκαετίες, η ποντιακή λαλιά, η λύρα και η ορθόδοξη υμνωδία αντηχούσαν ξανά εκεί όπου γεννήθηκε μία από τις ισχυρότερες παραδόσεις του Ποντιακού Ελληνισμού.

Από το άνοιγμα στο σταδιακό κλείσιμο

Η Θεία Λειτουργία επαναλήφθηκε τα επόμενα χρόνια.

Το 2011, το 2012, το 2013, το 2014 και το 2015 ο Δεκαπενταύγουστος έφερνε ξανά στη Ματσούκα πιστούς από διαφορετικές χώρες.

Το 2015 ο Ιβάν Σαββίδης προχώρησε και σε μία ιδιαίτερα συμβολική δημόσια πρόταση προς τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν: να αποδοθεί ξανά στην ορθόδοξη λατρεία η Αγία Σοφία της Τραπεζούντας, την οποία είχε ανεγείρει ο Μανουήλ Α΄ Μέγας Κομνηνός, προσφέροντας ο ίδιος ως αντάλλαγμα να χρηματοδοτήσει την κατασκευή τζαμιού σε άλλη περιοχή της πόλης.

Απάντηση δεν ήρθε.

Ακολούθησε το κλείσιμο της Σουμελά λόγω εκτεταμένων εργασιών και κινδύνου κατολισθήσεων.

Η περίοδος της πανδημίας του κορωνοϊού το 2020 αποτέλεσε ένα ακόμα ιδανικό επιχείρημα για να μη δοθεί άδεια.

Εν τέλει το 2021, με την άρση των μέτρων, δόθηκε ξανά άδεια. Τα επόμενα χρόνια, τα εμπόδια ορθώθηκαν ξανά και φτάσαμε στο σημερινό παράδοξο:

Εάν μπορεί να γίνει Θεία Λειτουργία στις 23 Αυγούστου, γιατί δεν μπορεί να γίνει στις 15;

Το 2026 το πρόβλημα είναι πλέον η ημερομηνία

Εδώ βρίσκεται η ουσιαστική διαφορά σε σχέση με το 2016.

Σήμερα δεν συζητούμε για ένα μοναστήρι που παραμένει κλειστό επειδή κινδυνεύουν οι επισκέπτες από βράχους.

Οι τουρκικές αρχές επιτρέπουν τη Θεία Λειτουργία στις 23 Αυγούστου 2026, αλλά όχι στις 15 Αυγούστου.

Οπότε εύλογα γεννάται το ερώτημα:

Τι αλλάζει μέσα σε οκτώ ημέρες;

Ο ναός είναι ο ίδιος.

Οι πιστοί είναι οι ίδιοι.

Η ορθόδοξη πίστη είναι η ίδια.

Η ασφάλεια του χώρου είναι η ίδια.

Αλλάζει μόνο η ημερομηνία.

Και η 15η Αυγούστου έχει αποκτήσει πλέον στην Τουρκία μια δεύτερη, εξαιρετικά φορτισμένη πολιτική διάσταση.

Η Άλωση της Τραπεζούντας και η αλλαγή του τουρκικού αφηγήματος

Εδώ υπάρχει μία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια, την οποία αναδεικνύει ο Ταμέρ Τσιλινγκίρ σε άρθρο του στο Geopolitico.gr.

Για πολλά χρόνια στην Τουρκία η κατάκτηση της Τραπεζούντας από τον Μωάμεθ Β΄ εορταζόταν στις 26 Οκτωβρίου.

Μετά από ιστορικές έρευνες επικράτησε ως ημερομηνία της Άλωσης η 15η Αυγούστου 1461 και από το 2022 οι επίσημοι εορτασμοί στην Τραπεζούντα άρχισαν να πραγματοποιούνται στις 15 Αυγούστου.

Η χρονική ακολουθία έχει σημασία.

Η ορθόδοξη Λειτουργία στη Σουμελά επανήλθε στις 15 Αυγούστου το 2010.

Η Τουρκία μετέφερε τον επίσημο εορτασμό της κατάκτησης της Τραπεζούντας στην ίδια ημερομηνία δώδεκα χρόνια αργότερα, το 2022.

Και ακόμη περισσότερο: η Κοίμηση της Θεοτόκου εορτάζεται στην ορθόδοξη παράδοση στις 15 Αυγούστου εδώ και περίπου δεκατέσσερις αιώνες. Η καθιέρωσή της ανάγεται στη βυζαντινή εποχή, αιώνες πριν από την οθωμανική κατάκτηση της Τραπεζούντας.

Παρά ταύτα, στη σύγχρονη τουρκική δημόσια συζήτηση άρχισαν να συνδέονται η Λειτουργία της Σουμελά με όρους όπως «Πόντος», «Μεγάλη Ιδέα», «εθνική ασφάλεια» και ελληνικός επεκτατισμός.

Συνταρακτικό άρθρο Ταμέρ Τσιλινγκίρ για τη Σουμελά! – “Ποιον φοβάται η Τουρκία;

Ταμέρ Τσιλινγκίρ: «Ο ίδιος Ορθόδοξος γίνεται επικίνδυνος στις 15 Αυγούστου;»

Ο Ταμέρ Τσιλινγκίρ αποδομεί αυτή την επιχειρηματολογία θέτοντας ένα απλό ερώτημα.

Εάν η ορθόδοξη παρουσία στη Σουμελά συνιστά απειλή, γιατί επιτρέπεται στις 23 Αυγούστου και όχι στις 15;

Όπως επισημαίνει, οι άνθρωποι, ο Πατριάρχης, η πίστη, η Μονή και οι ύμνοι παραμένουν ακριβώς οι ίδιοι. Το μόνο που αλλάζει είναι οκτώ ημέρες στο ημερολόγιο.

Κατά τον Τσιλινγκίρ, επομένως, το πραγματικό ζήτημα δεν μπορεί να είναι αυτή καθαυτή η Θεία Λειτουργία.

Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η παρατήρησή του για τον όρο «ποντιακή λειτουργία», ο οποίος εμφανίζεται στον τουρκικό δημόσιο λόγο.

Τέτοιος εκκλησιαστικός όρος δεν υπάρχει.

Πρόκειται για τη Θεία Λειτουργία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, μιας από τις μεγαλύτερες εορτές ολόκληρης της Ορθοδοξίας.

Η προσθήκη της λέξης «ποντιακή», σύμφωνα με την ανάλυσή του, μεταφέρει σκόπιμα τη συζήτηση από τη θρησκεία στην πολιτική: από την προσευχή στον «Πόντο», από εκεί στη «Μεγάλη Ιδέα» και τελικά στην κατασκευή μιας υποτιθέμενης απειλής για την Τουρκία.

Η Σουμελά ως μνημείο επιτρέπεται – Η Σουμελά ως μνήμη ενοχλεί;

Εδώ ο Τσιλινγκίρ προχωρά ίσως στην ουσιαστικότερη παρατήρηση της ανάλυσής του.

Η Τουρκία δεν έχει πρόβλημα με τη Σουμελά όταν αυτή παρουσιάζεται ως τουριστικό αξιοθέατο.

Το μοναστήρι προβάλλεται σε τουριστικές καμπάνιες, φωτογραφίζεται, αποκαθίσταται με κρατικά κονδύλια και προσελκύει εκατοντάδες χιλιάδες επισκέπτες.

Το πρόβλημα, κατά την άποψή του, αρχίζει όταν επιστρέφουν οι απόγονοι εκείνων που δημιούργησαν και χρησιμοποίησαν επί αιώνες το μοναστήρι.

Όταν ανάβει το κερί.

Όταν ακούγεται ο ελληνικός εκκλησιαστικός ύμνος.

Όταν η Σουμελά παύει να είναι απλώς ένα εντυπωσιακό κτίσμα κρεμασμένο στους βράχους και ξανασυνδέεται με τους ανθρώπους, τη γλώσσα, την πίστη και την ιστορία που τη δημιούργησαν.

Εκεί ακριβώς ο Τσιλινγκίρ εντοπίζει τον πυρήνα του προβλήματος:

τη μνήμη.

Η Σουμελά μπορεί να μετατραπεί σε μουσείο. Μπορεί να μπει σε τουριστικούς οδηγούς. Μπορεί να αποφέρει έσοδα.

Δεν μπορεί όμως να αποκοπεί από την ιστορία της.

Από την Αγία Σοφία στη Σουμελά

Όταν γράφαμε το 2016 για τη σταδιακή σκλήρυνση της τουρκικής πολιτικής απέναντι στη χριστιανική και βυζαντινή κληρονομιά, η Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης ήταν ακόμη μουσείο.

Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 2020, μετατράπηκε ξανά σε τζαμί.

Η εξέλιξη αυτή άλλαξε δραματικά το πλαίσιο μέσα στο οποίο πρέπει να εξετάζεται σήμερα και η υπόθεση της Σουμελά.

Δεν πρόκειται βεβαίως για ταυτόσημες περιπτώσεις. Δείχνουν όμως μια ευρύτερη μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο το τουρκικό κράτος διαχειρίζεται μνημεία που συνδέονται με το βυζαντινό και ορθόδοξο παρελθόν της Μικράς Ασίας και του Πόντου.

Στη Σουμελά, μάλιστα, υπάρχει ένα επιπλέον στοιχείο: η ζωντανή σχέση με τους απογόνους των Ποντίων που εκριζώθηκαν από τις πατρογονικές τους εστίες.

Τελικά, τι φοβάται η Τουρκία στη Σουμελά;

Δεκαέξι χρόνια μετά την ιστορική Λειτουργία του 2010, η εικόνα δεν είναι πλέον η ίδια.

Τότε, μέσα στο Ραμαζάνι, χιλιάδες Ορθόδοξοι ανέβηκαν στη Σουμελά, προσευχήθηκαν και επέστρεψαν στα σπίτια τους. Δεν άλλαξαν σύνορα. Δεν τέθηκε ζήτημα τουρκικής κυριαρχίας. Δεν συνέβη τίποτε από όσα σήμερα παρουσιάζονται ως δυνητικοί κίνδυνοι.

Το 2026, όμως, η προσευχή στις 15 Αυγούστου δεν επιτρέπεται, ενώ στις 23 Αυγούστου επιτρέπεται.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι εάν η Τουρκία φοβάται μερικές εκατοντάδες ανθρώπους που ανάβουν ένα κερί.

Είναι εάν ενοχλείται από αυτό που θυμίζει η παρουσία τους.

Γιατί η Σουμελά δεν είναι απλώς ένα μνημείο.

Είναι ένα κομμάτι του ιστορικού τοπίου του Πόντου που επέζησε.

Και όσο στους βράχους του Μελά ακούγεται ξανά η προσευχή, το μνημείο αποκτά φωνή. Υπενθυμίζει ποιοι το έχτισαν, ποιοι προσευχήθηκαν εκεί επί αιώνες και ποια ιστορία προϋπήρξε των σημερινών συνόρων.

The post Σουμελά: Η υπόσχεση του Σαββίδη, η ιστορική λειτουργία και ο φόβος της Τουρκίας first appeared on PontosVoice – H δική σου ΚΑΘΑΡΗ Ποντιακή φωνή.

Πηγή: Read More